23 Ocak 2026

Masa Başı Çalışanlar İçin Kan Dolaşımında Denge Rehberi – 4

4. Masada Kan Dolaşımını İyileştiren Uygulamalar

Masa başında geçirilen uzun saatler boyunca vücudumuzun en fazla etkilenen sistemlerinden biri dolaşım sistemidir. Kanın serbest akışı, kasların mikro düzeyde kasılmasıyla, doğru pozisyonla ve ergonomik düzenlemelerle desteklenir. Ancak, çoğu çalışan farkında olmadan, uzun süre aynı pozisyonda kalmak, uygunsuz oturmak veya yanlış masa düzeninde çalışmak suretiyle kan dolaşımını engeller.

Bu bölüm, masa başında çalışırken kan dolaşımını optimize etmek için uygulanabilir pratik adımları ayrıntılı biçimde açıklamaktadır. Özellikle ayak ve bacak pozisyonları, masa-sandalye yüksekliği optimizasyonu ve bilgisayar monitör düzeni, hem dolaşım sağlığı hem de genel ergonomik denge açısından kilit rol oynar.

4.1 Ayak ve Bacak Pozisyonları

4.1.1 Alt Ekstremite Dolaşımının Önemi

Bacaklar, kalpten en uzak organlardır ve yer çekimi nedeniyle kanın geri dönüşü (venöz dönüş) zordur. Bu nedenle alt ekstremite dolaşımı, masa başında uzun süre oturan kişilerde en çok zorlanan dolaşım hattıdır.

Fizyolojik olarak, bacak kasları birer “pompa” görevi görür. Her kasılma, damar içindeki kanı yukarıya, kalbe doğru iter. Ancak hareketsizlikte bu pompa devre dışı kalır ve kan göllenmesi, ödem veya varis gibi durumlar ortaya çıkar.

Harvard Medical School’un 2023 verilerine göre, günde 8 saatten fazla oturan kişilerde bacak damarlarında kan akış hızı %37 oranında düşmekte, bu durum uzun vadede venöz yetmezlik riskini iki katına çıkarmaktadır.

4.1.2 İdeal Ayak Pozisyonu

Ofis ergonomisinde, ayakların konumu kan dolaşımı için temel belirleyicidir.

🔹 Kural 1 – Ayaklar yere tam temas etmeli.
Ayak tabanı, vücut ağırlığını eşit dağıtarak damarlara mekanik destek sağlar. Eğer ayaklar havada kalırsa, baldır kasları gevşer, dolaşım azalır.

🔹 Kural 2 – Bacaklar 90–100° açıda olmalı.
Dizlerin çok fazla bükülmesi, özellikle diz arkası damarlarını (popliteal ven) sıkıştırır. Bu durum “kan göllenmesi”ne yol açar.

🔹 Kural 3 – Bacaklar çaprazlanmamalı.
Bacak bacak üstüne atmak, femoral ve iliak damarlarda basıncı %50 artırır. Sürekli tekrarlandığında damar duvarı elastikiyetini azaltır ve varis oluşumunu hızlandırır.

🔹 Kural 4 – Ayak bileği aktif tutulmalı.
Ayak parmaklarını yukarı-aşağı oynatmak veya bileği döndürmek, kas pompasını harekete geçirir. Her saat başı 1–2 dakikalık bu mikro hareket, dolaşımın sürekliliğini sağlar.

4.1.3 Ofis İçin Uygun Ayak Desteği Seçimi

Ayak desteği (footrest) ofis ergonomisinde dolaşımı destekleyen önemli bir ekipmandır.
Türk ofislerinde sıklıkla gözlenen hata, çalışanların yüksek masa/sandalye oranı nedeniyle ayaklarının havada kalmasıdır. Bu, alt ekstremitede “basınç tıkanması” yaratır.

İdeal ayak desteği özellikleri:

10–15 cm yükseklikte, ayarlanabilir açıya sahip,
Kaymaz yüzeyli,
Hafif eğimli (yaklaşık 15°).

Alternatif çözüm:
Resmî footrest bulunmuyorsa, sağlam bir ayakkabı kutusu veya 10 cm kalınlığında kitap da geçici çözümdür.
Amaç, diz ve kalça arasındaki açıyı doğal konumda (90–100°) tutmaktır.

4.1.4 Ofiste Uygulanabilecek Ayak ve Bacak Egzersizleri

1. Ayak Pompası Egzersizi

Oturur pozisyonda topukları kaldırıp parmak uçlarını yere bastırın.
Sonra tersini yapın: topuklar yere, parmaklar yukarı.
20 tekrar.
Faydası: Venöz kanı yukarı iter, baldır kaslarını aktive eder.

2. Mini Yürüyüş (Masa Arkasında)

Sandalyeden kalkın, bulunduğunuz alanda 10 adım atın.
Her adımda topuktan başlayarak parmak ucuna geçin.
Faydası: Kas pompasını maksimum düzeyde çalıştırır.

3. Diz Açısı Kontrolü

Sandalyede otururken, bir ayağınızı öne doğru uzatın.
10 saniye tutup indirin.
Her iki bacak için 5 tekrar.

4. Dairesel Bilek Rotasyonu

Her iki ayağı havaya kaldırın.
Bilekleri saat yönünde ve tersinde 10’ar kez döndürün.

💡 Bu egzersizlerin her biri ortalama 2 dakikalık sürelerde yapılabilir ve düzenli uygulandığında bacak dolaşımını %20 artırır (Kaynak: European Journal of Occupational Health, 2021).

4.1.5 Türk Çalışma Ortamına Uygun Öneriler

Dar alan ofislerde: Sandalyede yapılan mikro hareketlere (bilek ve ayak pompası) öncelik verilmelidir.
Yoğun toplantı ortamlarında: Ayak altına top konarak (örneğin tenis topu) küçük dairesel masaj hareketleri yapılabilir.
Evden çalışanlarda: Sandalye yüksekliği genellikle masa ile uyumsuzdur; mutlaka ayak desteği kullanılmalıdır.

4.2 Masa ve Sandalye Yüksekliğinin Optimizasyonu

4.2.1 Ergonomi – Dolaşım İlişkisi

Masa ve sandalye yüksekliği yalnızca konforu değil, dolaşımın sürekliliğini belirler. Yanlış yükseklik oranları, özellikle diz arkası ve kasık bölgesindeki damarların sıkışmasına yol açabilir.
Bu durum, “mekanik venöz obstrüksiyon” olarak adlandırılır.

Ergonomik denge sağlandığında, kas iskelet sistemi doğru hizalanır, damar ve sinir yolları serbest kalır, kalp pompası yükü azalır.

4.2.2 Masa ve Sandalye Arasındaki Altın Oran

İdeal ölçü oranı:

Masa yüksekliği (H₁) ≈ Oturma yüksekliği (H₂) + 27–30 cm

Yani, örneğin oturma yüksekliği 45 cm ise, masa yüksekliği yaklaşık 72–75 cm olmalıdır.

Hedef:

Dirsek açısı 90–100° olmalı.
Kollar gevşek biçimde masaya paralel uzanmalı.
Omuzlar yukarı kalkmamalı, dirsekler masaya yaslanmamalı.

Bu açıların korunması, damar sıkışması ve sinir tıkanmalarını önler.

4.2.3 Sandalye Ayarları (Ergonomik Detaylar)

Bölüm	İdeal Özellik	Dolaşım Faydası
Oturma Yüksekliği	Ayaklar yere tam temas etmeli	Alt ekstremite venöz dönüş kolaylaşır
Oturma Derinliği	Diz arkasıyla koltuk arasında 3–5 cm boşluk	Popliteal damar sıkışmaz
Sırt Desteği	Belin doğal kavisine uygun	Duruş dengesi, kan basıncı dengelenir
Kol Dayama	Dirsek 90° açıda, omuz gevşek	Kas gerginliği azalır
Oturma Minderi	Orta sertlikte, hava geçirgen	Basınç noktaları azalır

Ergonomik sandalye kullanımı, uzun dönemli venöz yetmezlik riskini %45 oranında azaltır (Occupational Safety Journal, 2020).

4.2.4 Masa Yüksekliğinin Ayarlanması

Bazı durumlarda, sabit masalarda yükseklik değiştirilemez. Bu durumda:

Sandalyeyi masa yüksekliğine göre ayarlayın.
Ayaklar havada kalırsa ayak desteği kullanın.
Klavye çok yukarıdaysa bilek desteği (mouse pad veya yumuşak ped) ekleyin.

Elektrikli yükseklik ayarlı masalar (sit-stand desk) giderek yaygınlaşmaktadır.
Araştırmalara göre, günde 2 saat ayakta çalışmak:

Alt ekstremite dolaşımını %40 artırır,
Kalori tüketimini 150 kcal yükseltir,
Bel ağrısı şikayetini %32 azaltır.

Türk ofislerinde maliyet nedeniyle her masanın ayarlanabilir olması zor olsa da, departman bazlı ortak kullanım noktaları oluşturulabilir (örneğin “ayakta çalışma masası köşesi”)

4.2.5 Ofis Tipine Göre Dolaşım Odaklı Ergonomi Önerileri

Ofis Tipi	Sorun	Çözüm
Açık ofis	Hareketsizlik + sabit sandalye	Saat başı 3 dk yürüyüş, hareketli oturma
Ev ofisi	Masa-sandalye uyumsuzluğu	Yastık/ayak desteği, monitör yükseltici
Call-center	Uzun süreli oturma	30 dk’da bir “ayakta görüşme”
Yönetici masası	Büyük masa – uzak monitör	Ekran mesafesi 60–70 cm’ye sabitlenmeli

4.2.6 Sandalye Seçiminde Dolaşım Öncelikli Kriterler

Oturma minderi ortopedik olmalı. Jel veya hava dolgulu modeller tercih edilmeli.
Dinamik oturma özelliği (hafif sallanma) kas aktivasyonunu artırır.
Sırt desteği hareketli olmalı, sabit sırtlıklar dolaşım engelleyebilir.
Kolçaklar dirsek hizasında olmalı, yüksek kolçaklar omuz damarlarını sıkıştırır.

4.3 Bilgisayar ve Monitör Düzeni

4.3.1 Ekran Düzeyinin Dolaşım Üzerindeki Dolaylı Etkisi

Monitör yüksekliği doğrudan dolaşımı etkilemiyor gibi görünse de, aslında postür zincirinin başlangıç noktasıdır. Ekran çok alçakta olduğunda kişi öne eğilir; bu da göğüs kafesini sıkıştırır, diyafram hareketini kısıtlar ve kalp üzerindeki mekanik basıncı artırır.

Özellikle boyun ve sırt kaslarının kronik kasılması, bölgesel kan akımını azaltır; uzun vadede baş ağrısı, yorgunluk ve “boyun damar basısı sendromu” gibi dolaşım sorunlarına yol açabilir.

4.3.2 İdeal Monitör Konumu

Kriter	İdeal Değer	Dolaşım Üzerindeki Etki
Göz hizası	Ekranın üst kenarı gözle aynı hizaya gelecek	Boyun nötr pozisyonda kalır
Mesafe	60–70 cm	Göz kasları gevşer, öne eğilme azalır
Eğim	10–20° yukarı eğimli	Görüş açısı doğal hale gelir
Aydınlatma	Yan veya arka ışık, direkt yansıma yok	Göz kası yorgunluğu ve baş ağrısı azalır

4.3.3 Monitör, Klavye ve Mouse Üçlüsünün Uyumlu Dizilimi

Klavye:
- Dirsek 90° açıda, bilek düz pozisyonda olmalı.
- Klavye masanın kenarına 10–15 cm mesafede konumlanmalı (bilek desteği için).
Mouse:
- Klavyenin hemen yanında olmalı.
- Omuzdan değil, dirsekten hareket ettirilmeli.
- Aşırı küçük mouse, parmak kaslarını zorlar ve dolaşımı bozar.
Monitör:
- Doğrudan önünüzde olmalı.
- Ekran kenarıyla vücut arasında 5–10° sapma olabilir ama daha fazla değil.

Bu üçlü denge sağlandığında, üst gövde kaslarında gerginlik %40 azalır, kalp ritmi dengelenir (NIOSH, 2021).

4.3.4 Çift Monitör Kullanımında Dolaşım Uyumları

Eğer iki ekran eşit kullanılıyorsa, tam ortada oturun.
Ana ekranı sık kullandığınız yöne 15° eğin.
Ekranlar arasında sık geçiş varsa, gözleri değil başı hafifçe döndürün.
Her 30 dakikada bir gözleri uzağa odaklayın (20–20–20 kuralı: 20 dakikada 20 saniye, 20 adım uzağa bak).

4.3.5 Türk Ofislerinde Gözlenen Yaygın Sorunlar ve Çözümler

Sorun	Dolaşım Etkisi	Çözüm
Monitör çok alçakta	Göğüs basısı, boyun gerginliği	Ekranı 10 cm yükseltin (kitap veya yükselticiyle)
Klavye çok uzak	Öne eğilme, omuz sıkışması	Klavyeyi 10 cm yaklaştırın
Mouse çok küçük	El damar basısı	Orta boy ergonomik mouse kullanın
Yansıma yapan ekran	Göz kası gerginliği	Ekranı yan ışıkla aydınlatın

4.3.6 Bilgisayar Başında Nefes ve Mikro Hareketler

Kan dolaşımını desteklemenin en basit yollarından biri, monitör karşısında bilinçli nefes almak ve mikro hareketler yapmaktır:

Omuz yuvarlama (10 tekrar)
Boyun germe (sağa-sola 10 saniye)
Diyafram nefesi (4-4-4 ritminde)
Göz kırpma ve uzağa odaklanma (20 saniye)

Bu uygulamalar, hem oksijenlenmeyi hem de mikrodolaşımı artırır.

4.4 Sonuç: Masada Dolaşım Dostu Çalışma Kültürü

Masa başı çalışanlar için dolaşım sağlığı; pahalı ekipmanlar değil, bilinçli farkındalık ve küçük düzeltmelerle korunur.
Ayakların yere tam basması, sandalye-masa oranının uyumlu olması ve monitör hizasının doğru ayarlanması — hepsi birlikte, kalp-damar sisteminin sağlıklı çalışması için kritik önemdedir.

“Masa başında doğru oturmak, sadece omurgayı değil, kalbi de korur.”

Bu rehberin amacı, çalışanların hem ergonomik farkındalığını artırmak hem de dolaşım sağlığını iş yaşamının bir parçası haline getirmektir.

Günlük yaşamda uygulanacak küçük değişiklikler — 5 dakikalık ayak egzersizi, monitör hizasının düzeltilmesi, doğru sandalye ayarı — uzun vadede damar sağlığını korur, yorgunluğu azaltır ve verimliliği yükseltir.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Masa Başı Çalışanlar İçin Kan Dolaşımında Denge Rehberi yazı dizisinin tamamının Ana Başlıklar ve Ara Başlıkları aşağıdaki sıra ile yayınlanmıştır

1. Giriş – 02.01.2026

1.1 Rehberin Amacı
1.2 Hedef Kitle
1.3 Kan Dolaşımı ve Masa Başı Çalışmanın Önemi

2. Kan Dolaşımı ve Masa Başı Çalışmanın Etkileri – 09.01.2026

2.1 Kan Dolaşımının Temel İşlevleri
2.2 Uzun Süreli Oturmanın Fizyolojik Etkileri
2.3 Dolaşım Bozukluklarının Belirtileri

3. Günlük Alışkanlıklar ile Dolaşımı Destekleme – 16.01.2026

3.1 Düzenli Molalar ve Hareket
3.2 Ofis İçi Egzersizler
3.3 Doğru Oturma ve Postür

4. Masada Kan Dolaşımını İyileştiren Uygulamalar – 23.01.2026

4.1 Ayak ve Bacak Pozisyonları
4.2 Masa ve Sandalye Yüksekliğinin Optimizasyonu
4.3 Bilgisayar ve Monitör Düzeni

5. Beslenme ve Sıvı Alımı – 30.01.2026

5.1 Dolaşımı Destekleyen Besinler
5.2 Su Tüketimi ve Hidratasyon
5.3 Kafein ve Alkolün Etkileri

6. Stres Yönetimi ve Dolaşım – 06.02.2026

6.1 Stresin Kan Dolaşımına Etkisi
6.2 Nefes Egzersizleri
6.3 Kısa Meditasyon ve Rahatlama Teknikleri

7. Dolaşım Sorunlarının Erken Tespiti ve Önleme – 13.02.2026

7.1 Yaygın Dolaşım Problemleri
7.2 Evde ve Ofiste Basit Kontroller
7.3 Profesyonel Destek Gerektiren Durumlar

8. Özet ve Pratik Öneriler – 20.02.2026

8.1 Günlük Uygulama Planı
8.2 Hatırlatıcı ve Motivasyon Önerileri
8.3 Kaynaklar ve Ek Okuma

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:
Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hekim tedavisinin ya da konsültasyonunun yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, ilaç tedavisine başlanması ya da mevcut tedavinin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla kişisel teşhis ya da tedavi yönteminin seçimi için değerlendirilmemelidir.

Ayrıca, sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir iş güvenliği uzmanının, ilgili mühendisin ya da teknik ekibin yetki ve kararlarının yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, çalışma sahanız içerisindeki tehlike – risk belirlemesi ya da mevcut işleyişin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla firmanızın işleyişine müdahil olma ya da sorumlularınızın vereceği kararların yerine tutması olarak değerlendirilmemelidir. Sitede kanun içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.

⭐️⭐️⭐️⭐️

#masabaşı #denge #kandolaşımı #tetkikosgb #kebat

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni23 Ocak 2026

22 Ocak 2026

Karanfili Neden Emiyoruz?

Tüm Vücuda Hızlı Etki

Karanfilin içerdiği başlıca aktif madde olan eugenol, dil altı (sublingual) ve ağız mukozası yoluyla hızla emilir. Bu sayede;

Sindirim sistemine uğramadan doğrudan kan dolaşımına geçer.
Etki süresi hızlanır, özellikle ağrı kesici ve sakinleştirici etkileri daha kısa sürede görülür.
Mide ve karaciğerin eugenol’ü ilk geçiş metabolizmasında parçalama etkisi azalır, böylece biyoyararlanım artar.

Lokal Antibakteriyel ve Antiseptik Etki

Karanfili çiğnediğinizde;

Ağız içindeki bakteri ve mikroplara karşı güçlü bir antiseptik etki gösterir.
Ağız kokusunu giderir, özellikle anaerobik bakterilere karşı etkilidir.
Diş eti iltihaplarını azaltır ve periodontal hastalıkların önlenmesine yardımcı olur.
Diş ağrısını lokal uyuşturucu etkisiyle hafifletir.

Sinir Uçlarına Etkiyle Hafif Sakinleştirici Etki

Ağız mukozasından eugenol ve diğer bileşenlerin emilimi sayesinde:

Dilaltı sinir uçları yoluyla vagus siniri üzerinden merkezi sinir sistemine sinyal iletimi kolaylaşır.
Bu da parasempatik sistemi (gevşeme sistemini) harekete geçirir, böylece hafif sakinleştirici ve gevşetici bir etki oluşur.
Özellikle stresli veya anksiyeteli anlarda birkaç adet karanfilin ağızda çiğnenmesi ya da bekletilmesi, zihinsel rahatlama sağlar.

Sindirim Sistemine Geçişte Destek

Ağızda bir süre bekletildikten sonra yutulan karanfil yağı veya çayı:

Mide asidini dengelemeye yardımcı olur.
Mide spazmlarını ve şişkinlikleri azaltır.
Sindirim enzimlerinin salgılanmasını destekler.

Karanfilin Yatıştırıcı Etkinliği

Eugenol (en baskın bileşen): Ağrı kesici, anti-inflamatuvar ve sedatif etkileriyle bilinir.
Beta-karyofillen: Endokanabinoid sistemle etkileşime girerek anksiyolitik ve antidepresan etki gösterdiği düşünülmektedir.
Tanenler, flavonoidler ve saponinler: Antioksidan ve sinir sistemi dengeleyici etkilere katkı sağlar.

Bu bileşenler, özellikle merkezi sinir sistemi üzerinde etkili olup, beyinde GABA (gamma-aminobütirik asit) düzeylerini artırarak veya GABA reseptörlerini uyararak sakinleştirici (sedatif) etki oluşturabilirler.

GABA, beynin başlıca inhibitör nörotransmiteridir ve beyindeki nöral aktiviteyi yavaşlatarak anksiyete, stres ve uykusuzluğu azaltmada kilit rol oynar. Eugenol’ün GABA reseptörleri üzerindeki etkisi şu şekildedir:

Eugenol, GABA-A reseptörlerinin duyarlılığını artırarak GABA’nın bağlanmasını kolaylaştırır.
Bu etki, sedatif (sakinleştirici) ilaçlara benzer şekilde sakinlik, kas gevşemesi ve uyku hali oluşturabilir.
Hayvan deneylerinde, eugenol’ün doza bağlı şekilde merkezi sinir sistemini baskıladığı, motor aktiviteyi azalttığı ve uyku süresini uzattığı gözlenmiştir.

Karanfilden bu kadar bahsetmişken bir de kolay tarif vereyim.

Karanfil Çayı Tarifi

Malzemeler

5–6 adet karanfil (kuru, bütün)
1 su bardağı (200–250 ml) içme suyu
Damak tadınıza ve tercih ettiğiniz ek faydalara göre aşağıdakileri ekleyebilirsiniz.
- 1 çubuk tarçın (aromatik ve kan şekeri dengeleyici etkisi için)
- 1 dilim taze zencefil (bağışıklığı destekler)
- 1 tatlı kaşığı bal (tatlandırmak için, çay biraz ılıdıktan sonra ekleyin)
- Birkaç damla limon (C vitamini ve ferahlatıcı etki için)

Hazırlanışı

Suyu bir cezve veya küçük tencerede kaynamaya bırakın.
Kaynamaya başladıktan sonra içine karanfilleri (ve istenirse tarçın veya zencefili) ekleyin.
Altını kısarak 5–10 dakika arası demleyin.
Ocaktan alın, birkaç dakika dinlendirin.
Süzerek fincana alın. Ilıdıktan sonra isteğe bağlı olarak bal veya limon ekleyebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Bilimsel Yazı Sevenler Devam Edebilirler

⭐️⭐️ Syzygium aromaticum L. (Myrtaceae): Geleneksel Kullanımlar, Biyoaktif Kimyasal Bileşenler, Farmakolojik ve Toksikolojik Aktiviteler https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32019140/

⭐️⭐️ Karanfil Esansiyel Yağı (Syzygium aromaticum L. Myrtaceae): Ekstraksiyon, Kimyasal Bileşim, Gıda Uygulamaları ve İnsan Sağlığı İçin Temel Biyoaktivite https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34770801/

⭐️⭐️ Karanfil ( Syzygium aromaticum ) esansiyel yağı nanoemülsiyonunun biyoaktif özellikleri: Kapsamlı bir inceleme https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38163240/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38163240/

⭐️⭐️ Syzygium aromaticum L. (Myrtaceae) ‘nin besin bileşimi, fitokimyası, biyoaktifliği ve potansiyel uygulamalarındaki son gelişmeler https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9614275/

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni22 Ocak 2026

21 Ocak 2026

Titreşimin Nörosepsiyon Üzerindeki Etkileri – İş Sağlığı ve Güvenliği Perspektifinden Bir İnceleme

1. Nörosepsiyon Nedir ve Neden Önemlidir?

İnsan organizması, çevresindeki tehditleri yalnızca görsel veya işitsel duyularla değil, sinir sisteminin derin katmanları aracılığıyla da algılar. Bu içsel algı mekanizmasına nörosepsiyon denir.

Kavram, nörofizyolog Stephen Porges’in Polivagal Teorisi ile literatüre girmiştir ve temelde “sinir sisteminin tehdit ya da güven sinyallerini bilinçdışı düzeyde algılayabilme yeteneği” anlamına gelir.

Nörosepsiyon, vücudun sürekli olarak çevreden ve bedenden gelen uyarıları değerlendirdiği otomatik bir risk analiz sistemidir. Kalp atışı, solunum ritmi, kas tonusu, pupil genişlemesi gibi otonomik yanıtlar hep nöroseptif değerlendirme sonucunda şekillenir.
Yani insan, farkında olmadan sürekli “tehlikede miyim, güvende miyim?” sorusunun cevabını sinir sistemi düzeyinde üretir.

Endüstriyel ortamlarda bu süreç daha da önemlidir. Çünkü ağır makineler, gürültü, yüksek ısı, titreşim ve kimyasal maruziyet gibi faktörler sinir sisteminin güvenlik sinyallerini bozarak işçinin nörofizyolojik tehdit algısını yanlış yönlendirebilir. Bu da iş kazalarına, dikkatsizliklere, hatta psikososyal sorunlara zemin hazırlar.

Titreşim (vibrasyon), bu faktörlerin içinde en sinsi olanlardan biridir. Çünkü çıplak gözle görülmez, genellikle fark edilmez ama sinir sistemine mikromekanik düzeyde etki eder. Özellikle nörosepsiyonu yöneten vagus siniri, trigeminal sistem ve kas-iskelet geri bildirim döngülerinde titreşime duyarlı reseptörler bulunur.

2. Nörosepsiyonun Fizyolojik Temelleri

Nörosepsiyonun üç temel devresi vardır:

Ventral vagal sistem (sosyal güven devresi):
Bireyin güven ortamında kalmasını, kalp ritminin dengede olmasını sağlar.
(Örnek: Bir işçinin sessiz, ritmik titreşimli olmayan bir ortamda rahat çalışabilmesi.)
Sempatik sistem (kaç-dövüş tepkisi):
Tehdit algısında devreye girer; kas tonusu artar, kalp hızı yükselir, dikkat odaklanır.
(Örnek: Beklenmedik bir titreşim veya gürültüde işçinin refleksif sıçraması.)
Dorsal vagal sistem (donma/çökme tepkisi):
Aşırı tehdit altında enerji koruma moduna geçilir; bedensel duyular azalır.
(Örnek: Uzun süreli yüksek titreşime maruz kalan operatörün uyuşma veya hissizlik yaşaması.)

Bu üç sistem arasında sürekli bir denge vardır. Titreşim, özellikle bu dengenin vagal tonus üzerinden bozulmasına neden olur. Yani kişi bilinçli olarak fark etmese de, sinir sistemi “tehdit algısına kilitlenmiş” hale gelir. Bu, nöroseptif gürültü olarak tanımlanır.

3. Titreşimin Nöroseptif Düzeyde Etki Mekanizmaları

Titreşim, sinir sistemine hem mekanik, hem de biyokimyasal yollarla etki eder. Aşağıda bu etki mekanizmaları adım adım açıklanmıştır:

3.1 Mekanik Etkiler

Titreşimli ortamlarda (örneğin, matkap, taşlama, forklift, ekskavatör vb.) çalışan kişilerde sinir uçları sürekli mikro deplasman yaşar.

Bu durum:

Mekanosensitif iyon kanallarını (Piezo1, Piezo2) aktive eder.
Bu aktivasyon, sinir hücre zarında depolarizasyon eşiğini düşürür, yani sinirler çok daha kolay uyarılır hale gelir.
Sürekli uyarım, sinir sisteminde sensitizasyon (aşırı duyarlılık) yaratır.

Bu durumda beyin, aslında güvenli bir uyarıyı bile “tehdit” olarak algılamaya başlar. Bu, nörosepsiyonun en temel bozulma biçimidir.

3.2 Otonom Sinir Sistemi Etkileri

Titreşim, özellikle vagus siniri üzerinden kalp-damar, sindirim ve solunum sistemlerini etkiler.
Uzun süreli maruziyet:

Vagal tonusun azalmasına (kalp hızı değişkenliğinde düşüş),
Sempatik baskınlığa (yüksek nabız, yüksek kortizol),
Parasempatik yetersizliğe (zayıf stres çözülmesi, uyku bozukluğu)
neden olur.

Bu tablo, işçinin hem fizyolojik stres hem de psikolojik tedirginlik yaşamasına yol açar. Nörosepsiyon artık güven sinyali üretmekte zorlanır.

3.3 Kortikal ve Limbik Etkiler

Titreşimin uzun süreli duyusal bombardımanı, özellikle insula, amigdala ve anterior singulat korteks bölgelerinde nöroplastik değişikliklere neden olur. Bu bölgeler, nörosepsiyonun “beyinsel yorumlayıcılarıdır”.
Sonuç olarak:

Amigdala aşırı aktive olur → sürekli tehdit alarmı hali gelişir.
Prefrontal korteks baskılanır → dikkat, karar verme, öncelik sıralama zayıflar.
İnsula duyarsızlaşır → bedensel farkındalık azalır, yorgunluk hissi artar.

Bu mekanizmalar, iş güvenliği açısından dikkat hatalarına, yanlış karar vermelere ve tehlikeli davranışlara doğrudan katkıda bulunur.

4. Titreşim Türlerine Göre Nöroseptif Etkiler

Titreşim her zaman aynı etkiyi yaratmaz; frekans, genlik ve maruziyet süresi farklı nöroseptif sonuçlara yol açar.

Titreşim Tipi	Frekans Aralığı (Hz)	Baskın Etki Alanı	Nöroseptif Etki Mekanizması
El-kol titreşimi	8–1000 Hz	Mekanosensör sinir uçları	Lokal sinir uyarımı, sempatik tonus artışı
Tüm vücut titreşimi	0.5–80 Hz	Omurga, vestibüler sistem	Denge bozulması, iç kulak-beyin bağlantı gürültüsü
Mikro-titreşim (gürültü tipi)	1000–5000 Hz	Trigeminal sistem, yüz sinirleri	Kaşınma, yüz kas spazmları, irritasyon tepkileri
Ritmik titreşim (ör. motor salınımı)	1–10 Hz	Limbik sistem	Otonomik stres, “donma” refleksi aktivasyonu

5. Nörosepsiyon Bozulduğunda Ne Olur?

Titreşimli ortamlarda nörosepsiyonun bozulması; fizyolojik, davranışsal ve bilişsel düzeylerde geniş kapsamlı sonuçlar doğurur.

5.1 Fizyolojik Sonuçlar

Sürekli sempatik aktivasyon → kalp hızında artış, kas sertliği, terleme.
Vagal tonus kaybı → sindirim sorunları, uyku düzensizliği.
Hormonel yanıt bozukluğu → kortizol, adrenalin, dopamin dengesizliği.
Periferik sinir hasarı → uyuşma, karıncalanma, vibrasyon hastalığı (HAVS).

5.2 Bilişsel Sonuçlar

Dikkat sürelerinde azalma.
Risk algısında sapma (örneğin, işçinin tehlikeyi fark etmemesi veya fazla tepki vermesi).
Tepki süresinde uzama.
Öğrenme ve hafıza performansında düşüş.

5.3 Duygusal ve Sosyal Sonuçlar

Güvensizlik hissi: Nörosepsiyon, tehdit sinyali üretmeye devam ettikçe kişi ortamı “tehlikeli” hisseder.
İzolasyon: Sosyal etkileşim azalır; çünkü sinir sistemi sosyal güven devresine geçemez.
Aşırı tepki verme veya duygusal uyuşma: Amigdala aşırı aktivitesi ya da baskılanması sonucu ortaya çıkar.

6. İş Güvenliği Açısından Kritik Noktalar

6.1 Nöroseptif Yorgunluk ve Refleks Hataları

Titreşim, özellikle operatör kabinleri ve ağır makine kullanıcıları için ciddi bir sorundur. Uzun süreli düşük frekanslı titreşim, beyin sapındaki retiküler aktivasyon sistemini yorar.
Bu durum:

Refleks gecikmesine,
Dikkat kaymalarına,
Göz-el koordinasyonu bozukluklarına
neden olur.

Yani kişi fiziken uyanıktır ama sinir sistemi düzeyinde “reaksiyon eşiği” yükselmiştir.

6.2 Titreşimin Vagus Siniri Üzerindeki Etkisi ve Solunum Riskleri

Vagus siniri, kalp ve diyafram arasında titreşim ile doğrudan etkilenebilir. 4–8 Hz arası titreşimler, solunum senkronizasyonunu bozabilir.
Bu da:

Nefes dengesizliği,
Panik hissi,
Yüzeysel soluma (hipoventilasyon)
gibi nöroseptif bozukluklara yol açar.

Uzun vadede bu durum, psikosomatik bozukluklar (örneğin, kronik yorgunluk sendromu) olarak kendini gösterebilir.

6.3 Nöroseptif Bozulmanın Ekip Dinamiklerine Etkisi

Bir işçinin nörosepsiyonu bozulduğunda, sadece kendisi değil, ekibin genel güven algısı da etkilenir. Çünkü sinir sistemleri “ayna nöronlar” aracılığıyla birbirini yansıtır.
Bir kişi sürekli gergin veya donuk görünüyorsa, ekipte “sessiz stres bulaşması” meydana gelir. Bu durum, sahada iletişim hatalarına, koordinasyon eksikliğine ve kolektif refleks kaybına neden olur.

7. Ölçüm, Değerlendirme ve Nöroergonomik Yaklaşım

İş güvenliği uzmanları için nörosepsiyonun doğrudan ölçümü zordur; ancak bazı biyofizyolojik göstergeler nöroseptif durum hakkında dolaylı bilgi verir:

Göstergeler	Ne Ölçer?	Titreşimle İlişkisi
Kalp Hızı Değişkenliği (HRV)	Vagal tonus, stres seviyesi	Düşük HRV = nörosepsiyon bozukluğu
Cilt İletkenliği (EDA)	Sempatik aktivite	Sürekli yüksek EDA = tehdit modu
Solunum Koheransı	Vagus-solunum senkronizasyonu	Bozulma = içsel güven kaybı
EEG Alfa-Beta oranı	Dikkat ve gevşeme dengesi	Titreşim altında Beta baskınlığı artar

Bu ölçümler, özellikle nöroergonomik risk analizlerinde kullanılabilir.
Nöroergonomi, insanın sinirsel tepkilerini çevresel faktörlerle ilişkilendirerek tasarım yapma bilimidir.
Titreşimin nörosepsiyon üzerindeki etkilerini azaltmak için şu stratejiler önerilir:

Titreşim sönümleyici yüzeyler: Operatör kabinlerinde elastomer zeminler, oturma sistemlerinde aktif süspansiyon.
Nöroseptif farkındalık eğitimleri: Çalışanlara kalp atışı, nefes, kas gerginliği farkındalığı öğretilmeli.
Vagal tonus destekleyici molalar: Nefes egzersizleri, gevşeme rutinleri, sessiz alanlar.
Nörofeedback uygulamaları: HRV veya EEG temelli eğitimlerle sinir sistemi dengesi güçlendirilebilir.
Titreşim izleme programları: ISO 5349 ve ISO 2631’e göre düzenli titreşim ölçümleri ve kayıtları tutulmalıdır.

8. Uzun Vadeli Etkiler ve Rehabilitasyon Yaklaşımları

8.1 Kronik Nöroseptif Disfonksiyon

Uzun süreli titreşime maruz kalan çalışanlarda nöroseptif sistemin kalıcı bozulması görülebilir. Bu durumda kişi, tehlike olmasa bile sürekli alarm durumunda kalır.
Belirtiler:

Uyku bozukluğu
Kalp çarpıntısı
Sosyal geri çekilme
Odaklanma zorluğu
“Boşluk hissi” veya bedensel kopukluk

Bu tablo, klasik anlamda posttravmatik stres sendromuna (PTSD) benzer; fakat fiziksel kökenlidir.

8.2 Rehabilitasyon Yöntemleri

Titreşim maruziyetinin kesilmesi veya azaltılması
Vagus siniri stimülasyonu (doğal yöntemlerle): Nefes, gırtlak titreşimi (mırıldanma), soğuk yüz banyosu.
Somatik farkındalık eğitimi: Propriyoseptif ve interoseptif geri bildirimin nöroseptif dengeyi desteklemesi için.
Nöroergonomik yeniden tasarım: Titreşim kaynaklarının azaltıldığı, iş istasyonlarının kişisel uyumla optimize edildiği sistemler.

9. Sonuç

Titreşim, yalnızca kas-iskelet sistemini değil, insanın sinirsel tehdit algı mekanizmasını da derinden etkileyen bir faktördür. Nörosepsiyon bozulduğunda işçi hem fizyolojik hem bilişsel hem de duygusal düzeyde güven hissini kaybeder.
Bu durum:

Dikkat dağınıklığı,
Koordinasyon kaybı,
Hatalı karar alma,
Psikosomatik stres artışı
gibi sonuçlara yol açarak iş kazası riskini doğrudan yükseltir.

Bu nedenle iş güvenliği uzmanları, titreşimi sadece “mekanik risk” olarak değil, aynı zamanda nörofizyolojik bir stresör olarak ele almalıdır.
Nörosepsiyonun korunması, işyerinde biyolojik güvenliğin temelidir.
Titreşimi azaltmak, sadece makineleri değil, insanın sinirsel güvenlik ağını korumaktır.

Propriyosepsiyon, Interosepsiyon, Nörosepsiyon Eğitim Almak İçin Bizi Arayın

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü Dr Mustafa KEBAT yönetiminde deneyimli ekibimizle, firmanız beyaz yaka çalışanlarına özel – Yüksekte Çalışanlara Denge – Propriyoseptif Egzersizler Eğitimini Türkiyenin her yerinde planlayalım.

Eğitim Başvurusu

Dr Mustafa KEBAT – 0 530 568 42 75

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Yeşillik Cad. No:230 Kat:4/424, Selgeçen Modeko İş Merkezi – Karabağlar/İZMİR
+90 232 265 20 65
[email protected]

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Bilimsel Yazı Sevenler Devam Edebilirler

⭐️⭐️ Proprioseptif ve Vestibüler Duyu Sistemlerinin Harekete Göreli Katkısı: Moleküler Bilim Çağında Keşif Fırsatları https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7867206/

⭐️⭐️ Propriosepsiyonun değerlendirilmesi: Yöntemlerin eleştirel bir incelemesi https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2095254615000058

⭐️⭐️ Mekanoreseptör https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/mechanoreceptor

⭐️⭐️ Sensörimotor Sistemi, Bölüm I: Fonksiyonel Eklem Stabilitesinin Fizyolojik Temeli. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC164311/

⭐️⭐️ Propriosepsiyonun değerlendirilmesi: Yöntemlerin eleştirel bir incelemesi https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6191985/

⭐️⭐️ PNF Kavramının Temel Unsurları, Bir Eğitim Anlatısı https://www.scientificarchives.com/article/the-essential-elements-of-the-pnf-concept-an-educational-narrative

⭐️⭐️ Motor fonksiyonu iyileştirmede proprioseptif eğitimin etkinliği: sistematik bir inceleme https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4309156/

⭐️⭐️ Yaşlı yetişkinlerde denge ve gücün geliştirilmesinde geleneksel ve güncel yaklaşımların karşılaştırılması https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21510715/

⭐️⭐️ Yapı İşlerinde Yüksekte Çalışmalarda İSG Uygulama Rehberi. http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.csgb.gov.tr/Media/0b3hcam2/yapiisleriyuksektecalismauygrehberi-in%C5%9Ft%C5%9Fb_revize.pdf

⭐️⭐️ Yaşlılarda Denge, Fonksiyonel Performans ve Düşme Önleme İçin Gövde Kas Gücünün Önemi: Sistematik Bir İnceleme https://www.researchgate.net/publication/236139834_The_Importance_of_Trunk_Muscle_Strength_for_Balance_Functional_Performance_and_Fall_Prevention_in_Seniors_A_Systematic_Review

⭐️⭐️ Dengesiz yüzeyler ve rehabilitasyon cihazları kullanılarak yapılan direnç antrenmanının etkinliği https://www.researchgate.net/publication/224822339_The_effectiveness_of_resistance_training_using_unstable_surfaces_and_devices_for_rehabilitation

⭐️⭐️ Futbolda duruş kontrolüne uzmanlık ve görsel katkının etkisi https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0838.2005.00502.x

⭐️⭐️ Spor veya günlük yaşamdaki fiziksel aktiviteler ile dik duruştaki duruş bozukluğu arasındaki ilişkinin sistematik bir incelemesi https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23955562/

⭐️⭐️ NSC Çalışma İstatistikleri Bürosu’nun 2021 Raporu Hakkındaki Açıklaması https://www.nsc.org/newsroom/nsc-statement-bls-report-2021#:~:text=In%202020%2C%20there%20were%204%2C764,highest%20annual%20rate%20since%202016.

⭐️⭐️ Hall, C. M., & Brody, L. T. (2005). Therapeutic Exercise: Moving Toward Function. Lippincott Williams & Wilkins. http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://students.aiu.edu/submissions/profiles/resources/onlineBook/Q4X4S2_Therapeutic_Exercise_Moving_Toward_Function_3.pdf

⭐️⭐️ Motor Kontrolü: Araştırmayı Klinik Uygulamaya Dönüştürmek https://www.researchgate.net/publication/228118305_Motor_Control_Translating_Research_Into_Clinical_Practice

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:

Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hukuki tavsiye yerini alamaz. Web sitemizdeki yayınlardan yola çıkarak, işlerinizin yürütülmesi, belgelerinizin düzenlenmesi ya da mevcut işleyişinizin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriğinde yer alan bilgilere istinaden profesyonel hukuki yardım almadan hareket edilmesi durumunda meydana gelebilecek zararlardan firmamız sorumlu değildir. Sitemizde kanunların içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.

Ayrıca;
Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hekim tedavisinin ya da konsültasyonunun yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, ilaç tedavisine başlanması ya da mevcut tedavinin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla kişisel teşhis ya da tedavi yönteminin seçimi için değerlendirilmemelidir. Sitede kanun içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.

#propriyosepsiyon #interosepsiyon #nörosepsiyon #tetkikosgb #kebat

Daha Fazla

Genel, İş Güvenliği, Sağlık Bülteni21 Ocak 2026

20 Ocak 2026

Dikkatin Tünelleşmesi (Attentional Tunneling) ve İş Sağlığı–İş Güvenliği Bağlamında Tehlike Doğuran Mekanizmalar

—Bilişsel Psikoloji, Nöroergonomi, Makine Emniyeti ve Hukuki Sorumluluk Üzerine—

Modern İşyerlerinde Görünmeyen Bir Tehlike

Modern üretim tesisleri, insan-makine etkileşimlerinin hızlandığı ve bilişsel yüklerin de makine hızıyla arttığı alanlardır. Bu ortamda en kritik insan faktörü, operatörün dikkat süresi ve algılama farkındalığıdır.

Zaman baskısı, tekrarlayan görevler, sensör alarmlarının bolluğu, tanıdık risklerin normalleşmesi, vardiya yorgunluğu ve aşırı uyarılma, bilişsel kaynakların daralmasına ve dikkat tünelleşmesi olarak bilinen tehlikeli bir duruma yol açar. Dikkat bir tünele çekilir ve çevresindeki uyarıcılar “kör nokta” haline gelir. Bu bilişsel fenomen, makine kazalarının, forklift çarpışmalarının, yükseklikten düşmelerin ve süreç kazalarının arkasındaki en sinsi nedenlerden biridir.

Attentional Tunneling’in Mekanizması – Nörobilişsel Temeller

Dikkatin Daralması – Kaynak Tükenmesinin Sonuçları

Dikkatin tünelleşmesi, beynin tehlike altında “tek hedefe kilitlenme” eğiliminin bir sonucudur.
Bu durumda:

Algısal görüş açısı daralır, görsel çevreleme alanı düşer.
Alternatif risk sinyalleri filtrelenir.
İkincil görevler (makine kontrol paneli taraması, çevre kontrolü, acil durdurma butonlarına yakınlık farkındalığı) devre dışı kalır.
Beyin “otomatik pilot” moduna girer.
İşlem önceliği tek bir hedefte toplanır: üretim hızı, bir arıza sesi, bir parça sıkışması, bir uyarı ışığı…

Nöroergonomi çalışmlarına göre, makine operatörlerinin yaklaşık %60’ı yoğun bilişsel yük altındayken “tünel görüşü” olarak adlandırılan duruma giriyor.

İş Sağlığı ve Güvenliği Özelinde Dikkatin Tünelleşmesi (Attentional Tunneling) – Saha Örnekleri ve Kurgusal Vakalar

Aşağıdaki gerçek hayatta yaşanan kazalara dayanarak hazırladığım kurgusal olayları okuyacaksınız.

Vaka 1: Pres Makinesinde El Kaybı — Zaman Baskısı Altında Tünelleşmiş Dikkat

Olayın Kurgusu

Metal şekillendirme atölyesinde çalışan operatör M.A., vardiya sonuna 15 dakika kala hedef üretim miktarını yakalamaya çalışırken pres makinesinde küçük bir sac parçasının kalıba tam oturmadığını fark eder. Parçayı hafifçe düzeltmesi gerektiğini düşünür.

Tam bu sırada makinenin optik perde sensörleri, birkaç dakika önce yapılan temizlik nedeniyle yanlış konumlanmış ve arızaya düşmüştür. Operatör, gösterge panelinde yanıp sönen “S1 hizası kontrol ediniz” uyarısına odaklanır. Bu sırada pres pedalının altına ayağı istem dışı temas eder ve pres kapanır. Operatörün sağ eli kalıp arasında kalarak bilekten kopar.

Dikkat Tünelleşmesi Açısından İnceleme

Operatörün tüm dikkati Kalıp yerleşim hatası + paneldeki arıza ışığı eksenine kilitlenmiştir.
Çevresel güvenlik öğeleri (iki elle kumanda zorunluluğu, optik sensör arızası, pres pedalına yakın duruş) algılanmamıştır.
Bilişsel daralma, motor planlamayı bozmuş; istemsiz bir ayak hareketi presi tetikleme riskini artırmıştır.

Hukuki Sorumluluk Açısından

Bu olay, Yargıtay’ın insan faktörlerini değerlendirdiği birçok kararın tipik örneğidir.

İşverenin muhtemel sorumlulukları:

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 7/1 maddesine göre arızalı sensörle çalışmaya izin verilmesi → “güvenlikli durdurma sisteminin devre dışı bırakılması” kusuru.
Yargıtay 21. Ceza Dairesi kararlarında sıkça vurgulanan “önlenebilir tehlike” kriteri.
6331 sayılı Kanuna göre risk değerlendirmesi ve kontrol önlemlerinin güncellenmemesi.

İşçinin “dikkat tünelleşmesi” ise kusur oranını azaltan insan bilişi temelli bir bulgu olarak ele alınır; bu durum Yargıtay’ın “objektifleştirilmiş kusur” yaklaşımında işçinin bilişsel kapasitesinin sınırlarının da hesaba katılmasını gerektirir.

Vaka 2: Forklift Çarpması — “Tünelin İçindeki Operatör”

Olayın Kurgusu

Lojistik deposunda çalışan forklift operatörü, barkod okuyucunun sistemle eşleşmediğini fark eder. Makinanın ekranındaki hatayı okumaya çalışan operatör, saniyelik bir bilişsel kayma yaşar. Bu sırada sağ yanından geçen bir yaya çalışanı fark etmez ve forkliftin yan aynası çalışana çarpar, çalışan düşerek kolunu kırar.

Dikkat Tünelleşmesi Açısından İnceleme

Operatörün tüm dikkat genişliğini ekran uyarısı kaplamıştır.
“Tünel vizyon” nedeniyle çevre tarama döngüsü kesilmiş, periferik görsel alan işlevsizleşmiştir.
Forklift sürücülerinde bilişsel çakışma → görüş daralması → tepki gecikmesi mekanizması belirgindir.

Hukuki Sorumluluk Açısından

Bu tip olaylarda Yargıtay, işverenin:

Yaya–forklift ayrımı yapmamasını,
Görsel–işitsel uyarıcı eksikliğini,
Ekran kullanımına ilişkin prosedür yetersizliğini,
İş yoğunluğu nedeniyle oluşan zaman baskısını

doğrudan tali değil asli kusur kapsamında değerlendirmektedir.

Operatörün ekranla uğraşırken çevresel farkındalığını kaybetmesi ise bilişsel olarak doğal bir insan hatasıdır; bu nedenle işverenin “öngörülebilir risk” kapsamında kontrol etmesi gereken bir durumdur.

Vaka 3: Yüksekte Çalışmada Düşme — “Karabina Kapandı mı?”

Olayın Kurgusu

Montaj işçisi H.K., 12 metre yüksekte bir çatı paneli montajı yaparken bağlantı noktasının sağlamlığını kontrol etmek için eğilir. O sırada, kulaklığındaki telsiz konuşması nedeniyle bir an ilgisi dağılır. Dikkati, bağlantı vidasının sıkılık kontrolüne tünellenmiş durumdadır. Aynı anda ayağının yanında duran emniyet halatı karabinasının kilidinin kapalı olmadığına dair ikazı görmez. Rüzgârın etkisiyle dengesini kaybeder ve karabina açılarak düşmeye sebep olur.

Dikkat Tünelleşmesi Açısından İnceleme

Yüksekte çalışma, zaten yüksek bilişsel uyarılmışlık oluşturur → dikkatin odağı daralır.
Birden fazla uyarıcı (telsiz + panel sorunu) birleşince işçi, “kritik olmayan ama hayati öneme sahip sinyali” atlamıştır.
Karabina kapalı mı? sorusu, çoğu operatör için “otomatikleşmiş” bir davranıştır ve dikkatin daraldığı anda kolayca atlanır.

Hukuki Sorumluluk Açısından

Yargıtay, yüksekte çalışmalarda “çalışma izni ve gözetim” eksikliklerini neredeyse daima işveren asli kusuru olarak değerlendirir.

Dikkat tünelleşmesi, işçinin “kaçınılmaz davranış hatası” olarak yorumlanır ancak işçinin bağlanmadan çalışması hiçbir şekilde aklanmaz. Buna rağmen hukuki değerlendirme şunu dikkate alır:

İşçinin bilişsel kapasitesinin sınırları işverenin organizasyonel yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

Dikkatin Tünelleşmesi’nin (Attentional Tunneling) Makine Emniyeti Tasarımına Etkisi

İnsan–Makine Arayüzü

Tünelleşen dikkat;

Işıklı uyarıların kaçırılmasına,
Tek renkli panellerin gözden kaçmasına,
Ekran yoğunluğunun bilişsel boğulma yaratmasına,
Acil stop butonunun görünmezleşmesine yol açar.

Bu nedenle güvenlik tasarımlarında “insan hatasını öngören” mühendislik yaklaşımı şarttır.

Tünelleşmiş Dikkat ve Kusur Hukuki Değerlendirmesi

Bu bölüm iş sağlığı ve güvenliği uygulayıcıları için en kritik alandır.

Hukukumuzda (Türk Hukukunda) İlkelerimiz

Basiretli işveren ilkesi → İşveren, operatörün bilişsel sınırlarını öngörmek zorundadır.
Öngörülebilirlik doktrini → İnsan hatasının doğası gereği sürekli tekrar edeceği varsayılır.
Objektifleştirilmiş kusur doktrini → İşçinin dikkat hataları, risk karşısında ortalama bir insanın tepkisiyle kıyaslanarak değerlendirilir.

Bu doktrin, makinelerle çalışan ortalama bir operatörün yüksek bilişsel yük altında zaman zaman tünelleşmiş dikkat yaşayacağını kabul eder.

Yargıtay’ın İnsan Faktörlerine Yaklaşımı

Yargıtay, hem iş kazası hem ceza davalarında özellikle şunları vurgulamaktadır:

“Önlenebilir Risk” Standardı

İşveren, bilişsel hataların kaçınılmaz doğasını bilmek zorundadır.
Örnek karar temaları:

Optik perde devre dışı bırakıldığında işçi hata yapabilir.
Uzun vardiyada refleksler yavaşlayabilir.
Alarm çokluğu operatörün seçici dikkati bozabilir.
Eğitim, gözlem ve gözetim yetersizliği insan hatasını üretir.

“İnsanın Bilişsel Kapasitesi Sınırlıdır” Yaklaşımı

Yargıtay birçok kararında; “işçinin dikkatsizliği tek başına kusur sayılmaz, sistemsel kusurlar incelenir” demektedir.

Çoklu Görev ve Dikkat Daralması Kabul Edilir

Özellikle makine kazalarında Yargıtay:

Operatörün “parçaya odaklanması”,
“Arızayı giderme çabası”,
“Üretim stresinin artması”

gibi durumları “insani ve öngörülebilir” kabul eder.

Bu nedenle işverenin hatası çoğu kararında asli, operatörün hatası tali sayılmaktadır.

Dikkatin Tünelleşmesi’nin (Attentional Tunneling) Proaktif Önlenmesi

A) Nöroergonomik Müdahaleler

Operatörün bilişsel yük haritası çıkarılmalı.
Titreşimli uyarı, ses tonlamalı alarm sistemi.
Karmaşık panel yerine “tek uyarı–tek çözüm” yaklaşımı.
Yüksek riskli noktalarda çift doğrulama sistemi.

B) Organizasyonel Önlemler

İş bitirme baskısına son verilmesi.
Alarm sayısının azaltılması.
Görev rotasyonu ile yorgunluk azaltılması.
İş izin sisteminin sıkılaştırılması.

C) Eğitim ve Simülasyon

Sanal gerçeklik ile tünelleşen dikkat senaryolarının gösterilmesi,
Operatörün “çevresel tarama disiplini” kazandırılması,
Yüksek risk anında “reset protokolü” uygulanması.

Tünelin İçinden Çıkarılmayan Bir Dikkat, Tehlikenin İçine Çekilir

Dikkatin Tünelleşmesi (Attentional Tunneling), modern endüstrinin en kritik bilişsel riski olmakla birlikte, ihmallerin göz ardı edildiği birçok kazanın ortak paydasıdır. İnsan beyninin doğal eğilimleri, işverenin kurumsal tedbir alma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; aksine bu yükümlülüğü daha büyük bir özen borcuna dönüştürür.

İşçi, insan olmanın getirdiği bilişsel sınırlılıklarla çalışır.
İşveren ise bu sınırlılıkları bilerek tasarım ve/veya planlama yapmak zorundadır.

Sonuç olarak iş güvenliğinde asıl hedef, insanı “hata yapmaz” hâle getirmek değil; hata yaptığında ölmemesini, sakatlanmamasını ve zarar görmemesini sağlayan sistemler kurmaktır.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:
Bu sitede yer alan içerikler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır. Paylaşılan bilgiler, bir hekim muayenesinin, tedavisinin veya profesyonel danışmanlığın yerini tutmaz. Buradaki bilgiler esas alınarak herhangi bir ilaç tedavisine başlanması, mevcut tedavinin değiştirilmesi ya da bırakılması uygun değildir.

Aynı şekilde, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili içerikler, bir iş güvenliği uzmanı, mühendis veya teknik ekip tarafından yapılması gereken değerlendirme ve kararların yerine geçemez. Bu bilgiler temel alınarak saha risk değerlendirmesi yapılması ya da mevcut sistemin değiştirilmesi önerilmez.

Sitede herhangi bir yasa dışı ilan ya da yönlendirme yapılması amacı bulunmamaktadır. İçerikler, sadece farkındalık yaratmak ve bilinçlendirme sağlamak amacıyla sunulmuştur.

⭐️⭐️⭐️

Daha Fazla

Genel, İş Güvenliği, Makaleler, Sağlık Bülteni20 Ocak 2026

20 Ocak 2026

Sigara İlaç Kullanmadan Nasıl Bırakılır?

“İstemeden içtiğini fark ettiğin gün başlar”

Bu yazıyı “sigarayı hiç içmemiş” biri gibi yazmıyorum.
Bu yazıyı;
– sigarayı seveni,
– nefret edeni,
– bırakmayı deneyip geri döneni,
– “aslında içmek istemiyorum ama içiyorum” diyenleri anlayarak mesleki deneyimlerime ve gözlemlerime dayanarak yazıyorum.

Çünkü sigara içen biri şunu bilir:
Sigara zevkten çok ihtiyaç gibi hissedilir.
Ama o ihtiyaç, düşündüğümüz şey değildir.

Önce Şunu Netleştirelim

İlaç kullanmadan sigara bırakmak mümkündür.
Ama bu,
– “kendimi zorlayayım”,
– “dişimi sıkayım”,
– “iradeli olayım”
anlamına gelmez.

Tam tersine.

Sigara zorlayarak değil,
anlayarak bırakılır.

Sigara Neden Zor Bırakılıyor?

Sigara zor bırakılır çünkü:

Stresi azaltıyor gibi hissettirir
Odaklanmayı kolaylaştırır gibi gelir
Can sıkıntısında bir “eşlikçi”dir
Sabahları güne başlatır
Tuvalette, molada, yalnızken hep oradadır

Ama asıl mesele şu:

Sigara bir keyif aracı değil,
duygu düzenleyicisidir.

Yani:

Sıkıldığında
Gerildiğinde
Düşünce yoğunlaştığında
Boşluk hissettiğinde

sigara bir ara geçiş sağlar.

İlaçsız Bırakmanın İlk Şartı – Kendinle Kavga Etmemek

Birçok kişi şuradan başlar:

“Artık bırakıyorum.”

Ve devamı gelir:

“Bir daha içmeyeceğim.”

Sonra bir gün:

“Bir tane içtim.”

Ve zihinde şu olur:

“Demek ki iradesizim.”

İşte en büyük hata burada.

Sigara bırakma sürecinde:

Geri adımlar olabilir
İstekler gelebilir
Zor günler yaşanabilir

Bu bir başarısızlık değil, sürecin parçasıdır.

İlaçsız Bırakmanın Asıl Stratejisi

İlaçsız bırakmak demek:

“Nikotinle savaşmak” demek değildir.

Asıl yapılması gereken:

Sigaranın hayattaki görevlerini tek tek fark etmektir.

Kendine şu soruları sor:

Sigara en çok ne zaman iyi geliyor?
Hangi duygudan sonra yakıyorum?
Aslında sigara mı istiyorum, yoksa bir ara mı?

Bu soruların cevabı:

Sigaranın yerine ne koyman gerektiğini gösterir.

En Kritik Nokta – “İstek” İle “Alışkanlık” Aynı Değil

Birçok sigara:

Gerçek istekle değil
Otomatik olarak içilir

El sigaraya gider ama:

Ağız tat almaz
İçerken keyif yoktur
Sonunda “neden içtim ki” denir

İşte bu noktada sigara:

Bağımlılık değil, refleks haline gelmiştir.

İlaçsız bırakmak için:

Bu otomatikliği kırmak yeterlidir

Nasıl Kırılır?

İlk 3 Günü “Bırakma” Değil, “Erteleme” Olarak Gör

“Bir daha içmeyeceğim” deme.
Şunu de:

“Şimdi değil.”

İstek geldiğinde:

10 dakika bekle
Yer değiştir
Su iç
Yüzünü yıka

İstek:

Zirve yapar ve iner.

Sigara isteği:

15–20 dakikalık bir dalgadır
Dalga geçer

Sabahı Özel Yönet

Sabah sigarası en zorudur.
Çünkü yıllarca güne başlatıcı olmuştur.

Sabah:

Hemen kendini test etme
“İstiyor muyum?” diye sorma
Günü düşünme

Sadece:

Kalk
Işık aç
Yüzünü yıka
Hareket et

Sabahı atlattın mı:

Günün %50’si geçmiştir.

Sigarayı Bırakanlarda Sabah Sigarası İsteği Neden En Güçlüdür?

Sigarayı “Rahatlatıcı” Olarak Görmeyi Bırak

Sigara:

Rahatlatmaz
Sadece gerginliği geçici olarak maskelemeye yardım eder

Bu farkındalık yerleştiğinde:

Sigara cazibesini kaybeder
“Bir tane içsem rahatlarım” düşüncesi zayıflar

“İçmek İstemiyorum Ama Elim Gidiyor” Hali

Bu çok kritik bir aşamadır.

Bu şu demektir:

Zihnin bırakmıştır,
beden alışkanlıktadır.

Bu aşamada:

Kendine kızma
“Demek ki bırakıyorum” diye düşün

Çünkü:

En zor eşik geçilmiştir.

İlaçsız Bırakanların Ortak Özelliği

İlaçsız bırakan insanlar genelde:

Kendini suçlamaz
Süreci gözlemler
Acele etmez
“Bugün içmedim”e odaklanır

Onlar şunu bilir:

Sigara bir günde değil,
zihinde çözülerek bırakılır.

Bir Gerçeği Dürüstçe Söyleyeyim

İlk günler:

Huzursuzluk olur
Boşluk hissi olur
Can sıkıntısı artar

Ama bu:

Sigaranın iyi olduğu anlamına gelmez
Sadece beynin yeni düzene alışmasıdır

Bu dönem:

Geçicidir.

Ne Zaman “Bıraktım” Denir?

Sigara içmediğin gün sayısıyla değil.

Şu olduğunda:

Sigara aklına geliyor ama ikna edemiyor
“İçsem de bir şey değişmeyecek” diyorsan
Zor gün geçiyor ama sigara çözüm gibi görünmüyorsa

İşte o zaman:

Sigara bitmiştir.

Sigara ilaçsız bırakılır mı?
Evet.

Ama:

Kendinle kavga etmeden
Zorlamadan
Kahramanlık yapmadan

Sigara bırakmak:

Güç gösterisi değil,
farkındalık sürecidir.

Ve şunu bil:

Sigara seni tutmuyor.
Sen sigarayı tutuyorsun.

Elini gevşettiğinde:

Kendiliğinden düşüyor.

Her Gün Bir Paket Sigara İçmenin Vücuda Etkileri

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

0 530 568 42 75

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni20 Ocak 2026

19 Ocak 2026

Riskli İşler Bazlı Karaciğer Fonksiyon Testleri Yorumlama

İşyeri hekimliği pratiğinde yıllar içinde şunu açıkça gördüm: Aynı laboratuvar sonucu, farklı işlerde bambaşka anlamlar taşıyabiliyor. Buna rağmen sahada hâlâ ALT, AST ve GGT gibi karaciğer fonksiyon testlerinin; çalışılan işten, maruziyetten ve iş güvenliği risklerinden bağımsız şekilde yorumlandığına sıkça tanık oluyorum. Bu yaklaşım, çoğu zaman ya gereksiz iş kısıtlamalarına ya da daha tehlikelisi, gerçek risklerin gözden kaçmasına neden oluyor.

Bu yazıyı hazırlarken çıkış noktam şuydu: İşyeri hekimi tanı koyan değil, riski yöneten hekimdir. Karaciğer fonksiyon testleri de bu risk yönetiminin önemli araçlarından biridir. Ancak bu araçlar doğru bağlama oturtulmadığında, hekimi korumaz; aksine hem hekimi hem çalışanı zor durumda bırakır. Özellikle kimyasal maruziyetin olduğu işler, gece ve vardiyalı çalışma düzenleri ile alkolle ilişkili riskli işler söz konusu olduğunda, standart yorumların yetersiz kaldığı açıktır.

Bu yazıda amaçladığım şey; “ALT kaç, GGT kaç?” sorusundan ziyade, “Bu değer, bu işte, bu koşullarda ne ifade ediyor?” sorusuna cevap verebilmektir. Yazımı, hastalık etiketlemek için değil; iş–sağlık uyumunu sağlamak, iş kazalarını önlemek ve hekimi bilimsel olarak savunulabilir kararlarla donatmak için hazırladım.

Bu yazıyı, sahada çalışan meslektaşlarımın yalnız olmadığını hissetmesi ve verdikleri kararların arkasında durabilecekleri bir çerçeve sunması amacıyla kaleme aldım.

Hastalık Değil, Risk Yönetimi

İşyeri hekimliği açısından ALT–AST–GGT;

Tanı koydurucu testler değildir
Çalışamazlık belgesi üretme araçları hiç değildir
Erken uyarı ve risk yönlendirme göstergeleridir

Bu yazının temel yaklaşımı şudur:

Aynı laboratuvar sonucu, farklı işlerde farklı anlam taşır.

Bu nedenle yorumlama iş türüne göre değişmek zorundadır.

Kimyasal Madde Maruziyeti Olan İşler

Kimyasal İşler Nelerdir?

Solventler (toluen, ksilen, benzen türevleri)
Boya, tiner, vernik
Pestisitler
Ağır metaller
Temizlik kimyasalları
Laboratuvar reaktifleri

Bu İşlerde Karaciğer Neden Kritik?

Karaciğer:

Kimyasalları metabolize eder
Detoksifikasyon yapar
Safra ile atılım sağlar

→ Bu nedenle ilk etkilenen organlardan biridir

Kimyasal İşlerde Tipik Enzim Desenleri

A) İzole GGT Yükselmesi

ALT–AST normal
GGT 2–4 kat

Anlamı:
→ Erken toksik yük
→ Henüz hücresel hasar yok

İşyeri hekimi kararı:

İşe devam
Maruziyet azaltımı
KKD kontrolü
1–3 ay izlem

B) ALT > AST + GGT Yükselmesi

Anlamı:
→ Hepatoselüler toksisite başlıyor

Karar:

Kimyasal maruziyeti olan işten geçici uzaklaştırma
Sevk (dahiliye / gastro)
Maruziyet analizi

C) GGT ↑↑ + ALP ↑

Anlamı:
→ Kolestatik hasar

Bu durumda:

Kimyasal işte çalıştırılamaz
Acil sevk

Kimyasal İşlerde ALT–AST–GGT için NET SINIRLAR

Durum	Karar
GGT <3x	İzlem
ALT 2–3x	Maruziyet azalt
ALT >5x	Geçici uzaklaştır
Semptom + enzim ↑	Acil sevk

Gece Çalışması ve Vardiyalı İşler

Gece Çalışması Neden Karaciğeri Etkiler?

Sirkadiyen ritim bozulur
Melatonin baskılanır
İnsülin direnci gelişir
Yağlanma artar

→ NAFLD ve GGT yükselmesi sık görülür

Gece Çalışanlarda Tipik Desen

ALT hafif ↑
AST normal
GGT ↑
Trigliserid ↑

Bu bir hastalık değil, adaptasyon bozukluğudur.

❌ ❌ ❌

En Sık Yapılan Yanlış

“ALT yüksek → gece çalışamaz”

❌ Yanlış

Doğru Yaklaşım

ALT <2x ve asemptomatik ise:

Çalışmaya devam
Beslenme–uyku danışmanlığı
6 ay izlem

ALT >3x ise:

Gece–gündüz rotasyonu
Metabolik değerlendirme

Gece Çalışması İçin Özel Not

Gece çalışmasında karaciğer enzimleri erken uyarıdır, yasaklayıcı kriter değildir.

Alkolle İlişkili Riskli İşler

Alkol + İş Güvenliği = Kritik Kombinasyon

Özellikle:

Forklift
Vinç
Yüksekte çalışma
Kesici–delici aletler
Elektrik işleri

Alkolle İlişkili Tipik Enzim Deseni

AST > ALT (çoğu zaman >2)
GGT belirgin ↑
ALT genelde ılımlı

Bu Bir “Hastalık” Değil, “Güvenlik Riski”dir

İşyeri hekimi için mesele:

Karaciğer hasarı değil
Refleks, dikkat ve karar verme

Karar Matrisi

Desen	Riskli İş
AST/ALT >2 + GGT ↑	Geçici kısıtlama
İzole GGT ↑	Danışmanlık
AST–ALT <2x	İzlem

❌❌❌

Raporlama DİLİ (ÇOK ÖNEMLİ)

❌ Yanlış:

“Alkolik karaciğer hastası, çalışamaz”

✔️ Doğru:

“Mevcut laboratuvar bulguları iş güvenliği açısından geçici risk oluşturmaktadır.”

Karma Riskler (Kimyasal + Gece + Alkol)

En Tehlikeli Kombinasyon

Bu durumda:

GGT erken yükselir
ALT sessiz olabilir
AST yanıltıcıdır

Yaklaşım:

En düşük tolerans
Daha sık izlem
Maruziyet öncelikle azaltılır

Hukuki ve Mesleki Koruma İçin Altın Cümleler

“Tanı koyulmamıştır.”
“Geçici risk değerlendirmesi yapılmıştır.”
“İşin niteliğine bağlı önlem önerilmiştir.”
“İzlem önerilmektedir.”

Bu yazıyı tamamladığımda vardığım sonuç şudur: Karaciğer fonksiyon testleri, işyeri hekimliği açısından ne abartılacak ne de hafife alınacak bulgulardır. Asıl mesele, bu testleri işin niteliğiyle birlikte okuyabilme becerisidir. Kimyasal maruziyeti olan bir işte izole GGT yüksekliği ile ofis çalışanındaki aynı değerin anlamı aynı değildir. Gece çalışan bir işçide hafif ALT artışı, çoğu zaman hastalık değil; biyolojik ritmin bozulduğunun bir göstergesidir. Alkolle ilişkili enzim desenleri ise çoğu zaman bir karaciğer hastalığından çok, iş güvenliği sorunu olarak ele alınmalıdır.

İşyeri hekimi için en zor kararlar, “çalışamaz” demek zorunda kalınanlar değil; çalışabilir ama önlem alınmalı denilen durumlardır. Bu yazıyı, tam da bu gri alanlarda yol göstermek maksadı ile kaleme aldım. Ne işçiyi gereksiz yere işinden uzaklaştıran bir yaklaşımı, ne de “bir şey olmaz” kolaycılığını savunmuyorum. Savunduğum; ölçülü, gerekçeli ve kayıt altına alınabilir bir risk yönetimidir.

Şuna inanıyorum: Doğru yorumlanan ALT–AST–GGT sonuçları, işyeri hekimini hukuki açıdan da mesleki açıdan da güçlendirir. Çünkü doğru karar; sadece doğru sonuç değil, doğru gerekçe ile verilen karardır.

Bu yazımda, sahada verilen her kararda “yalnız değilim” duygusunu güçlendirmesi ve işyeri hekimliğinin gerçek ruhuna katkı sağlaması;

İşçiyi korumayı
İşvereni hukuki riske sokmamayı
Hekimi yalnız bırakmamayı

Ama en önemlisi:

İşyeri hekimliğini, imza hekimliği olmaktan çıkarması dileklerimle.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

0 530 568 42 75

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni19 Ocak 2026

16 Ocak 2026

Masa Başı Çalışanlar İçin Kan Dolaşımında Denge Rehberi – 3

3. Günlük Alışkanlıklar ile Dolaşımı Destekleme

Masa başı çalışanlar için kan dolaşımının dengede kalması, yalnızca belirli egzersizleri yapmakla değil; günlük alışkanlıkların bilinçli şekilde düzenlenmesiyle mümkündür. İnsan vücudu hareket etmek üzere tasarlanmıştır. Her kas kasılması, her nefes alış, hatta her postür değişikliği bile dolaşım sistemine doğrudan katkı sağlar. Bu nedenle uzun süreli hareketsizlik, vücudun doğal dengesini bozar ve “mikro düzeyde stres” yaratarak damar elastikiyetini zayıflatır.

Aşağıdaki alt bölümler, masa başı çalışanların iş gününü yeniden yapılandırarak kan dolaşımını desteklemelerine yönelik somut stratejiler sunmaktadır.

3.1 Düzenli Molalar ve Hareket

3.1.1 Molaların Dolaşım Üzerindeki Önemi

Masa başı çalışmada en büyük tehlike, farkında olmadan uzun süre boyunca aynı pozisyonda kalmak ve bu durumu “verimli çalışma” sanmaktır. Ancak yapılan araştırmalar, 60 dakikadan fazla kesintisiz oturmanın kan akışını %30’a kadar yavaşlattığını, 2 saatten uzun oturmanın ise lenfatik dolaşımı neredeyse durma noktasına getirdiğini göstermektedir (Harvard Health, 2022).

Vücut 45–60 dakikalık periyotlarda kısa hareketlerle uyarıldığında, damarlar yeniden genişler, kalp atım hızı dengelenir, kas pompası aktifleşir ve kan akışı “yeniden programlanır.”

3.1.2 Etkili Mola Stratejisi: 60–3–1 Kuralı

Türk ofis ortamlarında uygulanabilir en pratik sistemlerden biri “60–3–1” kuralıdır:

Her 60 dakikada,
En az 3 dakikalık aktif hareket,
En az 1 postür değişikliği.

Bu, üretkenliği azaltmadan dolaşımı canlı tutar. Ofis içinde kısa yürüyüş, koridorda iki tur atmak, su içmeye kalkmak veya yazıcıya gidip dönmek bile bu döngüyü destekler.

Uygulama önerisi:

Bilgisayara bir zamanlayıcı kurun (örneğin “Stretchly”, “Workrave” gibi ücretsiz uygulamalar). Her saat başı ekranınıza “kalk, hareket et” uyarısı çıkar.

3.1.3 Mikro Molaların Bilimsel Faydaları

Kalp atım hızı düzenlenir. 2 dakikalık hafif hareket, kalp hızını %10 artırarak venöz dönüşü kolaylaştırır.
Kas içi oksijen basıncı artar. Bu, gün sonunda oluşan yorgunluk ve uyuşmaları azaltır.
Kognitif performans yükselir. Mola sonrası kısa hareketler, beyin kan akımını %7–14 oranında artırır (Stanford Neuroscience Study, 2020).
Stres hormonu düşer. Kortizol seviyesi, 5 dakikalık kısa yürüyüşten sonra %15 azalır.

3.1.4 Türk Ofis Kültürüne Uygun Mola Modelleri

Kahve molasını yürüyerek alın: Kahve veya çayınızı masada değil, koridorda dolaşarak tüketin.
Ekip “hareket arası” başlatın: 3 dakikalık ekip egzersizleri, hem sosyal hem fiziksel fayda sağlar.
Telefonla konuşurken ayakta olun: Ortalama bir telefon görüşmesi 3 dakikadır — bu süre, ideal bir mikro mola süresidir.
Görüşmeleri “yürüyen toplantı”ya çevirin: Kapalı ofislerde bile, toplantı odasına yürümek dolaşımı destekler.

3.1.5 Molaların Planlanması (Pratik Günlük Tablo)

Zaman	Süre (dk)	Hareket Türü	Etki
10:00	3	Ayakta gerinme, bacak esnetme	Kas pompası aktivasyonu
11:30	5	Koridor yürüyüşü	Venöz dönüş artışı
14:30	3	Omuz rotasyonu, derin nefes	Oksijenlenme
16:00	5	Ayak pompası + mini squat	Damar elastikiyeti
17:30	2	Boyun ve bilek hareketleri	Kas gevşemesi

3.2 Ofis İçi Egzersizler

3.2.1 Egzersizlerin Dolaşım Üzerindeki Rolü

Egzersiz, kan dolaşımını doğrudan etkileyen en güçlü faktördür. Özellikle masa başı çalışanlarda egzersizin amacı yüksek yoğunluklu spor yapmak değil, kanın harekete geçmesini sağlamak, damar endotelini (iç tabaka) aktive etmektir.

Kısa süreli, düşük yoğunluklu egzersizler bile, damar genişlemesini sağlayan nitrik oksit (NO) salınımını artırır. Bu da damarların esnekliğini korur, tansiyon ve pıhtılaşma riskini azaltır.

3.2.2 Ofis İçi Egzersiz Türleri

1. Dolaşım Uyarıcı Egzersizler (Her Saat Başında)

Ayak bileği rotasyonu: Sandalyede otururken her iki ayağınızı daire şeklinde döndürün (20 tekrar).
Topuk-parmak geçişi: Bir ayağınızın topuğunu yere koyun, sonra parmağınızı kaldırın.
Mini calf raise: Ayakta durup topuklarınızı 2 cm kaldırın, 10 saniye tutun.

Etki: Kas içi venöz basınç artar, kan göllenmesi önlenir.

2. Statik Duruş Egzersizleri (Masada Otururken)

Kalça sıkma: 5 saniye kalçaları sıkın, 5 saniye gevşetin (10 tekrar).
Karın içe çekme: Nefes alırken karın kaslarını içe çekip 10 saniye tutun.
Omuz geri çekme: Kürek kemiklerinizi birbirine yaklaştırın, 10 saniye tutun.

Etki: Kanın merkez organlara geri dönüşünü kolaylaştırır.

3. Germe (Stretching) Egzersizleri

Hamstring germe: Sandalyede bir bacağınızı öne uzatın, parmak uçlarına uzanın.
Göğüs açma: Eller ensede, dirsekleri geriye doğru itin.
Boyun esnetme: Başınızı yavaşça sağa-sola eğin, 10 saniye bekleyin.

Etki: Kas içi oksijen basıncını artırır, sinir sıkışmalarını önler.

4. Dolaşım Artırıcı Nefes Egzersizleri

4–4–4 Tekniği: 4 saniye nefes al, 4 saniye tut, 4 saniye ver.
Diyafram nefesi: Elinizi göbeğinize koyun, karın şişene kadar nefes alın.

Etki: Kan oksijenlenmesini artırır, kalp hızını dengeler, stres hormonunu düşürür.

3.2.3 5 Dakikalık “Ofis Dolaşım Serisi” (Pratik Uygulama)

Egzersiz	Süre	Tekrar	Hedef
Ayak pompası	1 dk	20	Venöz dönüş
Kalça kası sıkma	1 dk	10	Kas pompası
Omuz geri çekme	1 dk	10	Duruş düzeltme
Baldır germe	1 dk	2	Damar elastikiyeti
Derin nefes	1 dk	5	Oksijenlenme

💡 Bu seri günde 3 kez uygulandığında, kan akış hızını %25 artırabilir (Kaynak: European Journal of Physiology, 2021).

3.2.4 Türk İş Ortamına Göre Egzersiz Uyarlamaları

Kısıtlı alanlarda: Sandalyede yapılan statik egzersizler tercih edilmeli.
Toplantı aralarında: Grup halinde kısa boyun ve omuz egzersizleri yapılabilir.
Üretim tesislerinde: Ayakta çalışanlar için baldır ve diz arkası germe hareketleri önerilmeli.
Evden çalışanlarda: Egzersiz araları zamanlayıcıyla hatırlatılmalı; sandalye seçimi çok önemli.

3.3 Doğru Oturma ve Postür

3.3.1 Postürün Dolaşımdaki Rolü

Postür (duruş), kas ve iskelet sisteminin düzenli çalışmasını sağlarken, damar ve sinir yollarının açık kalmasına yardımcı olur. Yanlış postür, yalnızca iskelet deformasyonu değil; kan dolaşımının mekanik olarak engellenmesi anlamına gelir.

Uzun süre kambur oturmak, göğüs kafesini daraltır, diyafram hareketini kısıtlar, kalbe giden kan basıncını düşürür. Aynı zamanda karın içi basıncı artırarak alt ekstremite damarlarını sıkıştırır.

3.3.2 İdeal Oturma Postürü (Ergonomik Model)

Bölge	Doğru Pozisyon	Fizyolojik Faydası
Baş ve Boyun	Düz, kulak omuz hizasında	Boyun damarlarındaki kan akışı serbest kalır
Omuzlar	Hafif geride, rahat	Göğüs kafesi genişler, akciğer kapasitesi artar
Sırt	Sandalye desteğine tam yaslı	Omurga basıncı azalır
Kalça	Sandalyeye tam oturmalı, dizlerle aynı yükseklikte	Femoral damar sıkışması önlenir
Kollar	Dirsek 90°–100° açıda	Omuz ve bilek dolaşımı dengede
Bacaklar	Yere tam basmalı	Kan göllenmesi engellenir

🪑 Postürün doğru ayarlanması, bacaklarda venöz tıkanma riskini %40 azaltabilir (Occupational Ergonomics, 2020).

3.3.3 Sık Yapılan Postür Hataları

Bacak bacak üstüne atmak: Damar basıncını 2 kat artırır.
Öne eğilmek: Göğüs kafesini sıkıştırarak oksijenlenmeyi düşürür.
Sandalyenin ucuna oturmak: Kas pompasını pasifleştirir.
Dirsekleri dayamak: Omuz sinirleri sıkışabilir.

Düzeltme önerisi:

Sandalyenizin arkalığına küçük bir bel yastığı koyun. Bu, dik duruşu otomatik hale getirir.

3.3.4 Türk Çalışma Alanlarında Ergonomi Gerçekleri

Türkiye’de ofis mobilyalarının çoğu uluslararası ergonomi standartlarına tam uygun değildir. Bu nedenle:

Yüksekliği ayarlanabilir sandalye temini önerilir.
Ayak desteği olmayan çalışanlar için 10–15 cm yükseklikte tabure veya karton kutu bile geçici çözüm olabilir.
Aydınlatma yeterli değilse, çalışanlar öne eğilerek denge kaybı yaşar; bu da postür bozulmasına yol açar.

3.3.5 Postür Düzeltici Mini Egzersizler

Omurga düzeltme: Dik otur, elleri başın arkasına koy, dirsekleri geriye çek.
Boyun hizalama: Başını öne it, sonra yavaşça geri çek.
Pelvik tilt: Kalçayı öne ve arkaya hafifçe hareket ettir (5 tekrar).

Bu egzersizler, kan akışını destekler ve uzun vadede sırt ağrılarını %60 oranında azaltır.

3.4 Günlük Dolaşım Bilinci

Masa başı çalışma, hareketin sınırlandığı ama kontrolün tamamen bireyde olduğu bir sistemdir.
Gün içinde yapılacak 5 dakikalık molalar, doğru oturma, kısa egzersizler ve nefes farkındalığı, kalp-damar sağlığını korumanın en düşük maliyetli ve en yüksek etkili yoludur.

“Her 30 dakikada bir yapılan küçük hareket, uzun yıllar sağlıklı damarlar anlamına gelir.”

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Masa Başı Çalışanlar İçin Kan Dolaşımında Denge Rehberi yazı dizisinin tamamının Ana Başlıklar ve Ara Başlıkları aşağıdaki sıra ile yayınlanmıştır.

1. Giriş – 02.01.2026

1.1 Rehberin Amacı
1.2 Hedef Kitle
1.3 Kan Dolaşımı ve Masa Başı Çalışmanın Önemi

2. Kan Dolaşımı ve Masa Başı Çalışmanın Etkileri – 09.01.2026

2.1 Kan Dolaşımının Temel İşlevleri
2.2 Uzun Süreli Oturmanın Fizyolojik Etkileri
2.3 Dolaşım Bozukluklarının Belirtileri

3. Günlük Alışkanlıklar ile Dolaşımı Destekleme – 16.01.2026

3.1 Düzenli Molalar ve Hareket
3.2 Ofis İçi Egzersizler
3.3 Doğru Oturma ve Postür

4. Masada Kan Dolaşımını İyileştiren Uygulamalar – 23.02.2026

4.1 Ayak ve Bacak Pozisyonları
4.2 Masa ve Sandalye Yüksekliğinin Optimizasyonu
4.3 Bilgisayar ve Monitör Düzeni

5. Beslenme ve Sıvı Alımı – 30.01.2026

5.1 Dolaşımı Destekleyen Besinler
5.2 Su Tüketimi ve Hidratasyon
5.3 Kafein ve Alkolün Etkileri

6. Stres Yönetimi ve Dolaşım – 06.02.2026

6.1 Stresin Kan Dolaşımına Etkisi
6.2 Nefes Egzersizleri
6.3 Kısa Meditasyon ve Rahatlama Teknikleri

7. Dolaşım Sorunlarının Erken Tespiti ve Önleme – 13.02.2026

7.1 Yaygın Dolaşım Problemleri
7.2 Evde ve Ofiste Basit Kontroller
7.3 Profesyonel Destek Gerektiren Durumlar

8. Özet ve Pratik Öneriler – 20.02.2026

8.1 Günlük Uygulama Planı
8.2 Hatırlatıcı ve Motivasyon Önerileri
8.3 Kaynaklar ve Ek Okuma

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

⭐️⭐️⭐️⭐️

#masabaşı #denge #kandolaşımı #tetkikosgb #kebat

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni16 Ocak 2026

15 Ocak 2026

Günlük Ağacının Gizemi

Sığla Yağının Doğadan Sofraya Yolculuğu

Türkiye’nin güneybatısında, özellikle Muğla ve çevresindeki nemli ormanlarda sessizce yükselen bir ağaç vardır: Sığla ağacı. Yöre halkı ona “günlük ağacı” der. Bilim dünyasında ise adı Liquidambar orientalis’tir. Bu ağaç, Hamamelidaceae familyasının Bucklandioidae alt familyasına ait, Liquidambar cinsinin nadide bir türüdür. Ancak onu özel kılan sadece botanik sınıflandırması değil; binlerce yıldır şifa kaynağı olarak bilinen sığla yağıdır.

Peki bu yağ nasıl elde edilir? Hangi aşamalardan geçer? Ve neden bu kadar değerlidir? Gelin, doğanın bu mucizesine birlikte yakından bakalım.

Sığla Ağacı: Mitolojik Bir Gövde, Tıbbi Bir Ruh

Sığla ağacı, 20–25 metreye kadar uzayabilen, geniş yapraklı ve aromatik reçineler salgılayan bir ağaçtır. Yaprakları ezildiğinde hoş bir koku yayar; gövdesinden çıkan salgı ise yüzyıllardır ilaç, parfüm ve tütsü yapımında kullanılır. Antik çağlardan bu yana Mısır’dan Anadolu’ya, Roma’dan Osmanlı’ya kadar birçok medeniyet sığla yağını hem dini törenlerde hem de tıbbi amaçlarla kullanmıştır.

Bugün hâlâ sığla yağı, mide rahatsızlıklarından cilt sorunlarına kadar birçok alanda doğal bir destekleyici olarak görülmektedir. Ancak bu mucizevi yağ, öyle kolay elde edilen bir madde değildir. Onun doğadan sofraya ya da şifaya uzanan yolculuğu, sabır ve ustalık ister.

Yağın Yolculuğu: Ağaçtan Damla Damla

Sığla yağının elde edilmesi, doğayla uyumlu ve geleneksel yöntemlere dayanan bir süreçtir. Bu işlem, yılın belli dönemlerinde, ustalıkla yürütülür. İşte adım adım sığla yağı üretiminin hikâyesi:

1. Kabukların Hazırlanması (Mart Sonu)

İlk adım, sığla ağacının gövdesinde yağ çıkarılacak bölgelerin belirlenmesidir. Mart ayı sonuna doğru, bu bölgelerdeki kabuklar dikkatlice yontularak inceltilir. Bu işlem, ağacın iç katmanlarına zarar vermeden yapılmalıdır. Amaç, ağacın salgı sistemini harekete geçirmektir.

2. Bekleme Süreci (Nisan – Mayıs)

Kabukları inceltilen ağaçlar yaklaşık bir ay boyunca bu şekilde bırakılır. Bu süre zarfında ağaç, kendini onarmaya çalışırken salgı üretmeye başlar. Doğa sabırlıdır; bu süreçte insan da sabırlı olmalıdır.

3. Yaraların Açılması (Mayıs Sonu)

Mayıs ayının sonunda, “kaşık” adı verilen özel bir aletle ağacın gövdesine “damar” denilen yaralar açılır. Bu yaralar, dış kabuk, diri kabuk, kambiyum ve çok az miktarda da diri oduna kadar iner. Amaç, salgının dışarı çıkmasını kolaylaştırmaktır.

4. Sur ve Sur Arkası

Bir hafta sonra yaralar tazelenir. Bu işleme “sur” adı verilir. İki hafta sonra, damarlar içinde biriken ilk yağ kaşıkla sıyrılarak alınır. Bu ilk ürün “sur arkası” olarak adlandırılır. Henüz esas sığla yağı değildir ama sürecin başlangıcıdır.

5. Sefer Dönemi (Temmuz – Ekim)

Temmuz ortasından ekim sonuna kadar süren döneme “sefer” denir. Bu süreçte, her on beş günde bir, yaralar üzerinde biriken yağ, kabuk ve odun tabakalarıyla birlikte kaşıkla yontularak alınır. İşçiler, bu yongaları önlerine astıkları torbalarda toplar. Bu torbalar, sığla yağının ham maddesini taşır.

6. Kaynatma ve Presleme

Toplanan yongalar, “kapçık” adı verilen yağlı parçalarla birlikte bakır kazanlarda, su içinde yarım ila bir buçuk saat boyunca kaynatılır. Bu işlem, yağın odun ve kabuktan ayrılmasını sağlar. Ardından, kaynatılan yongalar saplı yabalarla kazınarak keçi kılından yapılmış torbalara konur.

Bu torbalar, özel preslerle sıkıştırılır. İşte bu aşamada, saf sığla yağı ortaya çıkar. Altın sarısı, yoğun kıvamlı ve aromatik kokulu bu yağ, beton havuzlarda toplanır.

7. Artıkların Değerlendirilmesi

Presleme sonunda torbalarda kalan, yağ bulaşmış artıklar kurutulur. Bu artıklar “günlük” ya da “buhur” olarak adlandırılır. Tütsü olarak kullanılır, bazı yerlerde ise geleneksel şifa amaçlı yakılır.

Doğadan Gelen Değer: Sığla Yağının Kullanım Alanları

Sığla yağı, hem geleneksel hem modern tıpta çeşitli alanlarda kullanılır.

İşte bazı örnekler:

Mide rahatsızlıkları: Özellikle ülser ve gastrit gibi sorunlarda destekleyici olarak kullanılır.
Cilt sorunları: Egzama, mantar ve yara tedavisinde antiseptik özelliğiyle tercih edilir.
Aromaterapi: Rahatlatıcı etkisiyle masaj yağlarında ve tütsülerde yer alır.
Parfüm sanayi: Sabitleyici özelliği sayesinde parfümlerin kalıcılığını artırır.
Geleneksel tütsü: Camilerde, evlerde ve bazı ritüellerde hoş kokusu için yakılır.

Ekolojik ve Kültürel Miras

Sığla ağacı, sadece bir yağ kaynağı değil; aynı zamanda ekolojik bir denge unsurudur. Nemli ormanların vazgeçilmez parçası olan bu ağaç, biyolojik çeşitliliği destekler. Ancak ne yazık ki, sığla ormanları zamanla daralmış, yapılaşma ve tarım baskısıyla tehdit altına girmiştir.

Bu nedenle, sığla ağacının korunması hem doğa hem kültür açısından büyük önem taşır. Yöre halkının bu ağacı tanıması, değerini bilmesi ve sürdürülebilir yöntemlerle yağ üretimini desteklemesi gerekir.

Bir Damla Yağın Ardındaki Bilgelik

Sığla yağı, bir ağacın sabırla verdiği hediyedir. Onu elde etmek, doğayı dinlemek, mevsimleri takip etmek ve geleneksel bilgeliğe saygı duymak demektir. Her damlası, bir ustalığın, bir emeğin ve bir kültürün izini taşır.

Bu yüzden, sığla yağı sadece bir ürün değil; doğayla kurulan bir bağdır. Onu tanımak, korumak ve yaşatmak hepimizin sorumluluğudur.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni15 Ocak 2026

14 Ocak 2026

Titreşimin Interosepsiyon Üzerindeki Etkileri – İş Güvenliği Uzmanları İçin İnceleme

1. Titreşimin Interosepsiyon Üzerindeki Etkileri ve Önemi

Endüstriyel çalışma ortamlarında, işçiler farklı fiziksel stres faktörlerine maruz kalırlar. Bunlar arasında titreşim, çalışanların içsel beden algılarını (interosepsiyon) etkileyerek önemli sağlık ve güvenlik sorunlarına yol açabilir. Titreşimin interoseptif etkileri, çalışanların vücutlarındaki organlardan gelen duyusal bilgileri yanlış yorumlamalarına, içsel sinyalleri algılamada zorluk yaşamalarına neden olabilir. Bu durum, genellikle vücut ısısı, kalp atışı, solunum, sindirim ve kas gerilimi gibi içsel duyusal verileri içerir.

Sizler için titreşimin interosepsiyon üzerindeki etkilerini nörofizyolojik ve ergonomik bir perspektiften, iş güvenliği açısından detaylı bir şekilde ele almaya çalışacağım.

Çalışanların sağlığını korumak ve iş güvenliğini artırmak adına, bu alandaki etkiler ve alınması gereken önlemler önemlidir.

2. Interosepsiyon Nedir? Temel Anatomik ve Fizyolojik Yapı

Interosepsiyon, vücudun iç organlarından gelen duyusal sinyalleri algılama yeteneğidir. Bu sinyaller, iç organların durumunu ve fonksiyonlarını izlememize yardımcı olur ve bu sayede, bedenimizle ilgili içsel dengeyi koruyabiliriz. Interosepsiyonun temel bileşenleri şunlardır:

Vagal sinir ve baroreseptörler: Kalp atışı, kan basıncı gibi kardiyovasküler sinyallerin algılanmasında görev alır.
Visseral reseptörler: Sindirim sistemi, akciğerler, karaciğer gibi iç organların durumunu izler.
Kemoreseptörler: Kandaki oksijen, karbondioksit seviyelerini izler.
Propriyoseptif ve mekanoreseptif reseptörler: Kas ve deri altı yapıların gerilimini izler, ancak içsel organların hareketlerini de algılayabilir.

Bu içsel sinyaller, beynimize doğrudan iletilerek bilinçli ya da bilinçdışı olarak vücut durumumuz hakkında kararlar almamıza yardımcı olur.

2.1 Titreşimin Interosepsiyon Üzerindeki Etkisi

Titreşim, vücuda dışarıdan uygulanan bir enerji formudur ve bu enerji, özellikle deri altı, kaslar, tendonlar ve iç organlara etki eder. Titreşim, içsel organlardan gelen duyusal bilgilerin algılanmasında bozulmalara yol açabilir. Bu durum, interoseptif sinyallerin yanlış algılanmasına veya eksik alınmasına neden olur. Örneğin, kalp atışı hızlanabilirken veya solunum hızlanırken, bu sinyaller beyin tarafından yanlış bir şekilde yorumlanabilir.

Titreşime maruz kalan bir kişi, normalde algılayabileceği içsel sinyalleri doğru bir şekilde fark etmeyebilir. Bu da vücutlarının gereksinimlerini zamanında algılayamamalarına yol açar, bu da ciddi iş kazalarına neden olabilir.

3. Titreşimin Interosepsiyon Üzerindeki Fizyolojik ve Psikolojik Etkileri

3.1 Fizyolojik Etkiler

Titreşim, iç organların işleyişine doğrudan etki ederek, interosepsiyonun doğru çalışmasını engelleyebilir. Bu etkiler, aşağıdaki başlıklarda detaylı olarak açıklanacaktır.

Kalp atışı ve kan basıncı:
Titreşim, vagal tonusu etkileyerek kalp atışını ve kan basıncını bozabilir. Vagal sinir, parasempatik sinir sisteminin bir parçasıdır ve kalp hızını yavaşlatma görevini üstlenir. Ancak titreşim, bu sinirsel iletişimi zorlaştırabilir. Bu durumda kişi, kalp atış hızını algılayamaz ve buna bağlı olarak stres tepkisi geliştirebilir. Ayrıca, titreşim etkisiyle kan basıncı dalgalanabilir. Bu durum, kalp hastalığı riski taşıyan kişiler için çok daha tehlikeli olabilir.
Solunum:
Titreşim, solunum kaslarının aşırı uyarılmasına yol açabilir. Solunumun derinliğini ve hızını algılayamamak, çalışanları oksijen seviyeleri konusunda yanıltabilir. Zayıf bir solunum farkındalığı, çalışanların vücutlarının ihtiyaçlarını doğru şekilde değerlendirememesine neden olur.
Sindirim sistemi:
İç organlardan gelen sinyalleri doğru bir şekilde algılayamamak, sindirim sorunlarına yol açabilir. Titreşim, karın bölgesindeki visseral mekanoreseptörleri etkileyerek sindirim hızını veya mide-bağırsak hareketliliğini bozabilir. Bu durum, özellikle uzun süreli çalışmalarda, mide bulantısı, hazımsızlık ve diğer sindirim rahatsızlıkları gibi problemlere yol açabilir.

3.2 Psikolojik Etkiler

Titreşim, sadece fizyolojik değil, aynı zamanda psikolojik düzeyde de ciddi etkiler yaratabilir. Interosepsiyonun doğru çalışmaması, işçilerin stres seviyelerini artırabilir ve genel ruh hallerini bozabilir.

Anksiyete ve stres:
İçsel sinyallerin bozulması, özellikle titreşime maruz kalan kişilerin belirsizlik ve kaygı duygularını artırabilir. Bedenlerinin içsel durumlarını hissedemediklerinden, bilinçli olarak stres durumuna girdikleri de gözlemlenebilir. İşçi, kalp atışlarını hızlandıran titreşimleri “normal” veya “tehditkar” olarak algılayabilir, bu da anksiyeteye neden olabilir.
Duygusal nötrleşme:
Titreşim, içsel durumları algılamada zorluklara yol açarak, kişinin beden ve zihin bağlantısını koparabilir. Bu durum, kişinin duygusal farkındalığını zayıflatır ve dolayısıyla iş yerinde kararsızlığa yol açar.

4. Endüstriyel Titreşim Türleri ve Maruziyet Dinamikleri

İş güvenliği açısından titreşime maruz kalma türleri, genellikle el-kol titreşimi (HAV) ve tam vücut titreşimi (WBV) olarak iki kategoriye ayrılır. Bu titreşim türleri, interosepsiyon üzerindeki etkileri farklı şekillerde gösterir.

4.1 El-Kol Titreşimi (HAV)

El-kol titreşimi, genellikle el aletleri veya makinelerle çalışan işçilerin maruz kaldığı titreşim türüdür. Bu tür titreşimler, özellikle el ve kol kasları ve deri altı duyusal reseptörlerine doğrudan etkiler. Bu maruziyet, iç organlardan gelen duyusal sinyalleri algılamada bozulmalara yol açabilir.

4.2 Tam Vücut Titreşimi (WBV)

Tam vücut titreşimi, özellikle araçlar veya ağır makinelerle çalışan işçilerin karşılaştığı bir durumdur. Bu titreşim türü, iç organlardan gelen sinyallerin algılanmasını zorlaştırabilir ve denge, kas tonusu gibi propriyosepsiyonla ilişkili duyuların yanı sıra interosepsiyon üzerinde de olumsuz etkiler yaratabilir.

5. Interosepsiyonun Bozulmasının İş Güvenliği Açısından Sonuçları

5.1 Fiziksel Sağlık Sorunları

İçsel sinyallerin doğru alınamaması, işçilerin vücutlarının ihtiyaçlarını zamanında fark etmemelerine yol açabilir. Bu da şu gibi sağlık sorunlarına neden olabilir:

Hipotermi veya hipertermi: Vücut sıcaklığını algılayamamak, aşırı sıcak veya soğuk ortamlarda çalışan işçilerin sağlık sorunları yaşamasına neden olabilir.
Kardiyovasküler sorunlar: Kalp atışı ve kan basıncı gibi içsel sinyalleri algılayamamak, kalp hastalıkları veya hipertansiyon gibi sorunlara yol açabilir.
Sindirim sorunları: Titreşim, sindirim sistemindeki hareketliliği bozarak, mide bulantısı, hazımsızlık ve bağırsak problemlerine yol açabilir.

5.2 Duygusal ve Psikolojik Sorunlar

Interosepsiyonun bozulması, işçilerde psikolojik rahatsızlıklara da neden olabilir. Bu rahatsızlıklar şunları içerir:

Stres artışı: İçsel sinyalleri doğru bir şekilde algılayamamak, işçilerin sürekli bir kaygı halinde olmalarına yol açabilir.
Duygusal dengesizlik: İçsel durumları hissedememek, duygusal nötrleşmeye ve dolayısıyla iş verimliliğinde azalmaya neden olabilir.

5.3 Güvenlik Riskleri

Titreşimli ortamlarda çalışan işçiler, içsel sinyalleri doğru algılayamadıklarından, vücutlarının sınırlarını aşarak kazalara neden olabilirler. Örneğin:

Düşme veya yaralanmalar: İçsel dengeyi sağlayamamak, işçilerin düşmelerine veya diğer kazalara yol açabilir.
Hatalı ekipman kullanımı: Titreşim nedeniyle içsel sinyallerin bozulması, işçilerin ekipmanları yanlış kullanmalarına ve bu da kazalara yol açabilir.

6. Titreşime Karşı Alınabilecek Önlemler

Titreşim, interosepsiyon üzerindeki etkilerini en aza indirmek için birkaç önemli önlem alınabilir:

Maruziyet sürelerinin sınırlandırılması: ISO 5349 ve ISO 2631 gibi standartlara uygun olarak, işçilerin titreşime maruz kalma süreleri sınırlanmalıdır.
Titreşim azaltıcı ekipman kullanımı: Antivibrasyonlu el aletleri ve titreşim emici koltuklar gibi ekipmanlar kullanılmalıdır.
Eğitim ve farkındalık: İşçilere, titreşimin interosepsiyon üzerindeki etkileri ve bu etkilerle nasıl başa çıkılacağı konusunda eğitim verilmelidir.
Düzenli sağlık taramaları: İşçilere yönelik düzenli sağlık taramaları yapılarak, titreşim maruziyetine bağlı sağlık sorunları erken tespit edilmelidir.

7. Sonuç

Titreşim, interosepsiyon üzerinde önemli etkilere yol açan bir faktördür. İş güvenliği uzmanları, titreşimin interosepsiyon üzerindeki etkilerini göz önünde bulundurarak, iş yerlerinde sağlıklı çalışma ortamları oluşturmalı, riskleri azaltmalıdır. Bu, işçilerin içsel sinyalleri doğru bir şekilde algılamalarına yardımcı olacak ve dolayısıyla iş kazalarının önüne geçilmesine katkı sağlayacaktır.

Propriyosepsiyon, Interosepsiyon, Nörosepsiyon Eğitim Almak İçin Bizi Arayın

Eğitim Başvurusu

Dr Mustafa KEBAT – 0 530 568 42 75

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Yeşillik Cad. No:230 Kat:4/424, Selgeçen Modeko İş Merkezi – Karabağlar/İZMİR
+90 232 265 20 65
[email protected]

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Bilimsel Yazı Sevenler Devam Edebilirler

⭐️⭐️ Proprioseptif ve Vestibüler Duyu Sistemlerinin Harekete Göreli Katkısı: Moleküler Bilim Çağında Keşif Fırsatları https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7867206/

⭐️⭐️ Propriosepsiyonun değerlendirilmesi: Yöntemlerin eleştirel bir incelemesi https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2095254615000058

⭐️⭐️ Mekanoreseptör https://www.sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/mechanoreceptor

⭐️⭐️ Sensörimotor Sistemi, Bölüm I: Fonksiyonel Eklem Stabilitesinin Fizyolojik Temeli. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC164311/

⭐️⭐️ Propriosepsiyonun değerlendirilmesi: Yöntemlerin eleştirel bir incelemesi https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6191985/

⭐️⭐️ PNF Kavramının Temel Unsurları, Bir Eğitim Anlatısı https://www.scientificarchives.com/article/the-essential-elements-of-the-pnf-concept-an-educational-narrative

⭐️⭐️ Motor fonksiyonu iyileştirmede proprioseptif eğitimin etkinliği: sistematik bir inceleme https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4309156/

⭐️⭐️ Yaşlı yetişkinlerde denge ve gücün geliştirilmesinde geleneksel ve güncel yaklaşımların karşılaştırılması https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21510715/

⭐️⭐️ Futbolda duruş kontrolüne uzmanlık ve görsel katkının etkisi https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0838.2005.00502.x

⭐️⭐️ Spor veya günlük yaşamdaki fiziksel aktiviteler ile dik duruştaki duruş bozukluğu arasındaki ilişkinin sistematik bir incelemesi https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23955562/

⭐️⭐️ Motor Kontrolü: Araştırmayı Klinik Uygulamaya Dönüştürmek https://www.researchgate.net/publication/228118305_Motor_Control_Translating_Research_Into_Clinical_Practice

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:

#propriyosepsiyon #interosepsiyon #nörosepsiyon #tetkikosgb #kebat

Daha Fazla

Genel, İş Güvenliği, Sağlık Bülteni14 Ocak 2026

13 Ocak 2026

Oksijen Nelere Kâdir Biliyor musunuz? – Küçük Gençlere

Sınıf sakindi.
Lakin bu, sıkıcı bir sessizlik değildi.

Hatice öğretmen bugün sizlerle pek çok büyüğün bile bilmediği uzun lakin muazzam bir konuyu öğreneceğiz dedi ve sonra tahtaya büyük harflerle tek bir kelime yazdı:

OKSİJEN

Altına da iki soru ekledi:

”Oksijen Nelere Kâdir Biliyor musunuz?”

ve

“Oksijen her yerdeyse, neden vücutta taşınmak zorunda?”

Tibet kaşlarını çattı. “Öğretmenim,” dedi, “oksijen havada var, biz nefes alıyoruz. O zaman neden kan onu taşıyor?”

Ela K, heyacanla; Kâdir mi? Oksijen mi?

Hatice öğretmen gülümsedi.
Bu, cevapları hemen vermeyeceği anlamına geliyordu.

“Bu,” dedi, “tek cümleyle cevaplanabilecek bir soru değil.”

Asya söze girdi: “Ben şunu merak ediyorum,” dedi, “oksijen hücrelere gitmezse ne oluyor? Hücreler oksijeni neden bu kadar önemsiyor?”

Eylül ekledi: “Bir de öğretmenim, oksijen gaz. Gaz olan bir şey sıvı olan kanda nasıl taşınıyor?”

Hatice öğretmen masasının kenarına yaslandı.

“Sanırım,” dedi, “bu sorular için sınıfa bir misafir çağırmamız gerekecek.”

Çocukların gözleri aynı anda parladı.

Sihirli Profesöööööör.

Hatice öğretmen masasının çekmecesinden küçük, bakır renkli bir zil çıkardı.
Zili bir kez çaldı.

Sınıfın ışıkları titreşti.
Tahtadaki “OKSİJEN” kelimesi yavaşça hareket etmeye başladı.
Harfler sanki nefes alıyormuş gibi genişleyip daralıyordu.

Bir rüzgâr esti.
Ama pencere kapalıydı.

Sihirli Profesör sınıfın ortasında belirdi.

“Güzel bir soru,” dedi. “Çünkü oksijen, var olduğu hâlde ulaşamayan bir maddedir.”

Çocuklar bu cümlede durdu.

“Nasıl yani?” diye sordu Zehra.

Profesör elini kaldırdı.
Sınıf bir anda karardı.

Sonra etraflarında dev bir alan belirdi.

Burası bir akciğer alveolüydü.

Duvarlar incecikti. Bir tarafında hava, diğer tarafında kan vardı.

“Şu an,” dedi Profesör, “nefes aldığınızda oksijenin ilk durağındasınız.”

Ali dikkatle etrafına baktı.

“Oksijen burada serbest duruyor,” dedi. “Ama kanın içinde çok az oksijen görüyorum.”

“Çünkü,” dedi Profesör, “oksijen suda çok az çözünür.”

Bir grafik belirdi.

Saf su → çok az oksijen
Kan plazması → biraz daha fazla
Ama yine de yetersiz

“Eğer oksijen sadece sıvının içinde çözünerek taşınsaydı,” dedi Profesör, “koşamazdınız, zıplayamazdınız, hatta merdiven çıkarken yorulurdunuz.”

Kıvanç hemen atladı:

“Yani vücut, daha güçlü bir taşıma sistemi geliştirmiş.”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve bu sistemin adı hemoglobin.”

Bir anda etraflarında dev, kırmızı renkli yapılar belirdi.

Yuvarlak, esnek, içi dolu.

Alyuvarlar.

Mercan nefesini tuttu. “Bunlar,” dedi, “kan hücreleri.”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve her birinin içinde yaklaşık 270 milyon hemoglobin molekülü var.”

Çocuklar bu sayıyı düşünmeye çalıştı.

“Şimdi,” dedi Profesör, “hemoglobine yakından bakalım.”

Bir alyuvarın içine girdiler.

İçerisi boş değildi. Kırmızı, karmaşık ama düzenli yapılardan oluşuyordu.

Profesör bir tanesini işaret etti. “Bu,” dedi, “bir hemoglobin molekülü.”

Görüntü büyüdü.

Dört parçalı bir yapı belirdi.

“Dört alt birim,” dedi Profesör. “Her birinin içinde bir ‘hem’ grubu var.”

Defne Yaz dikkatle baktı. “Ortalarında demir var,” dedi.

“Evet,” dedi Profesör. “Ve bu demir Fe²⁺ hâlinde.”

Ela K hemen sordu: “Fe in yanındaki rakam ( ³⁺ ) yada başka bir rakam olsaydı ne olurdu?”

Profesör durdu. “İşte,” dedi, “bu yolculuğun temel sorularından biri.” Öncelikle bilmelisiniz ki vücudunuzda Fe ya ( ²⁺ ) yada ( ³⁺ ) olarak bulunur. Şimdi çok ayrıntıya girmeyeceğim eğer derslerinizi düzenli çalışırsanız ileriki sınıflarda bu konuları çok iyi öğreneceksiniz.

Sonra elini hafifçe salladı.

Bir hemoglobin molekülü ikiye ayrıldı. Birinde Fe²⁺ vardı, diğerinde Fe³⁺.

Oksijen molekülleri etrafta dolaşıyordu.

Fe²⁺ olanın yanına geldiklerinde durdular. Bağlandılar.

Fe³⁺ olanın yanına geldiklerinde ise yaklaşıp uzaklaştılar.

“Fe³⁺,” dedi Profesör, “oksijeni geri dönüşümlü bağlayamaz. Oksijen taşımak için demirin Fe²⁺ hâlinde olması zorunludur.”

Çınar düşünceli bir sesle konuştu: “Yani hemoglobin sadece bir protein değil. İçindeki demirin değerliği yani ( ²⁺ ) yada ( ³⁺ ) olması, görevin gerçekleşip gerçekleşmemesini belirliyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu yüzden vücut, hemoglobini sürekli korur. Demirin oksitlenmesine izin vermez.”

Nilda sordu: “Peki oksijen hemoglobine çok sıkı bağlanırsa, hücreye nasıl bırakılıyor?”

Profesör gülümsedi. “İşte şimdi,” dedi, “asıl dengeyi göreceğiz.”

Etrafları yavaşça değişti.

Akciğerden uzaklaştılar. Dar damarlar, kıvrımlar… Bir kas dokusuna geldiler.

Hava yoktu. Lakin hücreler hareketliydi.

“Burada,” dedi Profesör, “oksijen tüketiliyor.”

Bir oksijen molekülü hemoglobinden ayrıldı.
Kas hücresine girdi.

Mehmet Atlas hemen sordu: “Niye burada bıraktı da akciğerde bırakmadı?”

Profesör başını salladı. “Çünkü ortam değişti,” dedi. “Oksijen basıncı düştü, karbondioksit arttı, pH azaldı, sıcaklık yükseldi.”

Bir grafik belirdi. “Buna,” dedi, “Bohr etkisi denir.”

Ege gözlerini grafiklerden ayırmadan konuştu: “Yani hemoglobin, çevre koşullarını algılayıp karar veriyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Pasif bir taşıyıcı değil; akıllı bir moleküldür.”

Sınıfta olsalardı, bu cümle yazılırdı.

Ama şimdi çocuklar bunu görerek öğreniyordu.

Yaman sessizce konuştu: “Oksijen taşımak, sadece yük almak değil; doğru yerde bırakmak meselesi.”

Profesör ona baktı. “Bu,” dedi, “bilimsel bir cümledir.”

Işık yavaşça soldu.

“Burada,” dedi Profesör, “oksijenin neden taşınmak zorunda olduğunu ve hemoglobinin bu işi nasıl yaptığını gördünüz.”

Asasını kaldırdı.

“Şimdiki yolculuğumuzda,” dedi, “hemoglobinin neden bazen oksijeni bırakamadığını ve bunun hastalıklara nasıl yol açtığını inceleyeceğiz.”

Çocuklar nefeslerini tuttu.

Işık kayboldu.

Sınıfa geri döndüler.

Artık “oksijen” kelimesi, onlar için sadece bir gaz değildi.

Sınıfa geri dönmüşlerdi. Çocukların bakışları, hâlâ kanın içindeydi.

Hatice öğretmen konuşmadan önce sınıfı süzdü.
Herkes sessizdi; bu, düşünmenin sessizliğiydi.

“Şimdi,” dedi, “size bir soru soracağım. Ama cevabını hemen istemiyorum.”

Tahtaya tek bir cümle yazdı:

“Hemoglobin her zaman doğru yerde oksijeni bırakır mı?”

Kıvanç kaşlarını kaldırdı. “Bırakması gerekmiyor mu?” dedi. “Yoksa hücreler oksijensiz kalır.”

Hatice öğretmen başını salladı.

“Bazen,” dedi, “oksijeni bırakmakta zorlanır. Bazen de olması gerekenden erken bırakır.”

Bu cümle sınıfta bir dalga yarattı.

Zehra hemen sordu: “Yanılıyor mu yani?”

Hatice öğretmen gülümsedi.

“Bu sorunun cevabı için,” dedi, “yeniden bir yolculuğa çıkmamız gerekecek.”

Zil çaldı. Teneffüse çıktılar ve zil çalmadan tüm sınıf geri dönüp sıralarına oturmuş sihirli profesörü bekliyorlardı.

Sihirli Profesör, bu kez daha hızlı belirdi. Ve hemen söze başladı,

“Yanılmak,” dedi, “bilinçli bir varlık için hata demektir.
Lakin moleküller için bu, ortama uyum sağlama meselesidir.”

Elini kaldırdı.

Sınıfın duvarlarının içinden süzüldüklerini hissettikleri gibi bir anda kendilerini çok yüksekte buldular.

Bulutların üzerindeydiler. Hava serin, ince ve sessizdi.

“Burası,” dedi Profesör, “yüksek irtifa. Deniz seviyesinden binlerce metre yukarıdasınız.”

Eylül derin bir nefes aldı. “Hava var,” dedi, “ama sanki daha az.”

“Çünkü,” dedi Profesör, “oksijen oranı aynı olsa bile, oksijen basıncı düşüktür.”

Bir grafik belirdi.

Yatay eksen: Oksijen basıncı
Dikey eksen: Hemoglobinin oksijenle doygunluğu

“Bu,” dedi Profesör, “hemoglobin–oksijen ayrışma eğrisi.”

Çocukları hepsi dikkatle baktı.

Eğri S şeklindeydi.

“Bu şekil,” dedi Profesör, “tesadüf değildir.”

Mercan sordu: “Niye düz bir çizgi değil?”

“Çünkü,” dedi Profesör, “hemoglobin oksijeni iş birliğiyle bağlar.”

Bir hemoglobin molekülü belirdi.

İlk oksijen bağlandı.
İkincisi daha kolay bağlandı.
Üçüncüsü daha da kolay.

“Buna,” dedi Profesör, “kooperatif bağlanma denir.”

Asya düşünceli bir şekilde konuştu: “Yani bir oksijen bağlanınca, diğerleri için kapı biraz daha açılıyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu sayede akciğerde hızla dolar.”

Ama sonra eğrinin sol tarafını gösterdi.

“Yüksek irtifada,” dedi, “oksijen basıncı düşük olduğu için hemoglobin tam dolamaz.”

Atlas sordu: “O zaman hücreler oksijensiz mi kalıyor?”

“Hayır,” dedi Profesör. “Vücut uyum sağlar.”

Eğri yavaşça sola kaydı.

“Bu kayma,” dedi, “oksijeni daha sıkı tutmak anlamına gelir.”

Defne Ebrar hemen fark etti: “Yani hemoglobin, az oksijen varken onu kaybetmemeye çalışıyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu bir hayatta kalma stratejisidir.”

Bir anda ortam değişti.

Koşan kaslar.
Isınmış bir vücut.
Hızlanan kalp.

Yaman nefes nefese konuştu: “Burada hava var ama hemoglobin oksijeni hemen bırakıyor.”

Profesör başını salladı. “Çünkü,” dedi, “ortam sinyal veriyor.”

Bir tablo belirdi:

Karbondioksit ↑
pH ↓
Sıcaklık ↑

“Bunların hepsi,” dedi Profesör, “hemoglobine aynı şeyi söyler: ‘Oksijen burada lazım.’”

Eğri bu kez sağa kaydı.

“Bu,” dedi Profesör, “Bohr etkisidir.”

Ela Y dikkatle baktı. “Sağa kayınca ne oluyor?”

“Oksijen,” dedi Profesör, “aynı basınçta daha kolay bırakılıyor.”

Ali düşündü: “Yani hemoglobin, kasların çalıştığını anlayıp yükünü bırakıyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu yüzden egzersiz sırasında oksijen taşınması artar.”

Ortamdaki hareket yavaşladı.

Bir damar görüntüsü belirdi.

Alyuvar sayısı azdı.

“Bu,” dedi Profesör, “anemi.”

Zehra hemen sordu: “Oksijen var ama taşıyacak hemoglobin yok mu?”

“Evet,” dedi Profesör. “Eğri yerinde olabilir, sistem çalışabilir. Ama taşıyıcı sayısı azsa toplam oksijen düşer.”

Mehmet Atlas konuştu:”Yani sorun bazen bağlanmada değil, kapasitede.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu yüzden anemide nefes darlığı olur.”

Sınıfa geri döndüler.

Hatice öğretmen tahtaya tekrar baktı.

Soru hâlâ oradaydı:

“Hemoglobin her zaman doğru yerde oksijeni bırakır mı?”

Bu kez cevap Ege’den geldi. “Hemoglobin yanılmaz,” dedi. “Ortama göre karar verir. Bazen oksijeni tutması, bazen bırakması gerekir.”

Hatice öğretmen gülümsedi. “İşte,” dedi, “bilimsel düşünce budur.”

Sihirli Profesör son kez konuştu: “Bir molekülü anlamak için, onun tek başına ne yaptığına değil, hangi koşulda nasıl davrandığına bakılır.”

Işık söndü.

Ama çocukların zihninde S şeklinde bir eğri hep açık kaldı.

Sınıfta sanki görünmez bir ağırlık vardı.

Hatice öğretmen pencereyi açtı.
Temiz hava içeri doldu.

“Bugün,” dedi, “oksijen yokluğunu değil, oksijen varken yaşanan oksijensizliği konuşacağız.”

Bu cümle çocukların dikkatini anında topladı.

“Nasıl olur?” diye sordu Mila. “Oksijen varsa, hücreler neden alamaz?”

Hatice öğretmen cevap vermedi. ”Sihirli Profesör bu sorunun cevabı sizde” dedi.

Sihirli Profesör’ün yüzü her zamankinden daha ciddiydi.

“Çünkü,” dedi, “bazen sorun oksijenin yokluğu değil, onu taşıyan sistemin kilitlenmesidir.”

Elini kaldırdı.

Karanlık bir ortamdaydılar.

Bir soba.
Yanmakta olan kömür.
Ama duman yoktu.

“Bu,” dedi Profesör, “karbonmonoksit zehirlenmesinin en tehlikeli özelliğidir.
Görünmez, kokusuz ve fark edilmez.”

Bir gaz molekülü belirdi.

CO. (karbonmonoksit)

“Oksijene benziyor mu?” diye sordu Ela K.

“Hayır,” dedi Profesör. “Ama hemoglobine bağlanma şekli çok daha güçlü.”

Bir hemoglobin molekülü belirdi. Bir tarafta O₂, diğer tarafta CO vardı.

Oksijen yaklaştı, bağlandı, ayrıldı. Karbonmonoksit yaklaştı ve kilitlendi.

“Karbonmonoksit,” dedi Profesör, “hemoglobine oksijenden yaklaşık 200–250 kat daha güçlü bağlanır.”

Çocukların yüzleri gerildi.

“Yani,” dedi Çınar, “hemoglobin dolu gibi görünüyor ama aslında oksijen taşımıyor.”

“Evet,” dedi Profesör.
“Bu duruma fonksiyonel anemi denir.”

Bir grafik belirdi.

Hemoglobin doygun görünüyordu.
Ama hücreler karanlıktaydı.

“Daha kötüsü,” dedi Profesör, “karbonmonoksit bağlanınca hemoglobinin eğrisi sola kayar.”

Defne Yaz hemen hatırladı.

“Bu,” dedi, “oksijenin daha sıkı tutulması demek.”

“Evet,” dedi Profesör.
“Taşınabilen az miktardaki oksijen bile hücrelere bırakılamaz.”

Ege sessizce konuştu: “Yani hem taşıma azalıyor hem bırakma engelleniyor.”

“Bu yüzden,” dedi Profesör, “karbonmonoksit zehirlenmesi sessiz ama çok hızlıdır.”

Ortam değişti.

Bir kan damarı. Alyuvarlar vardı ama renkleri farklıydı.

“Bunlar,” dedi Profesör, “methemoglobin taşıyan alyuvarlar.”

Bir hemoglobin molekülü yaklaştı.

İçindeki demir Fe³⁺ hâlindeydi.

“Oksijen yaklaşıyor,” dedi Aziz. ”Ama bağlanamıyor.”

“Çünkü,” dedi Profesör, “oksijen bağlanabilmesi için demirin Fe²⁺ olması şarttır.”

Ela Y sordu: ”Demir neden Fe³⁺ olur?”

“Bazı ilaçlar, kimyasallar, nitratlar veya genetik nedenlerle,” dedi Profesör.
“Demir oksitlenebilir.”

Bir denge çizgisi belirdi.

Normalde vücut, methemoglobini tekrar Fe²⁺ hâline çeviren enzimlere sahiptir.

“Ancak,” dedi Profesör, “bu sistem yetersiz kalırsa oksijen taşınamaz.”

Ali düşündü: “Oksijen var, hemoglobin var ama bağlanma yok.”

“Evet,” dedi Profesör.
“Bu da kimyasal kilitlenmedir.”

Sınıf ortamına geri döndüler.

Hatice öğretmen konuştu:

“Şimdi üç durumu yan yana koyun.”

Tahtada üç başlık belirdi:

Karbonmonoksit
Methemoglobin
Anemi

Mercan düşündü. “Üçünde de sorun farklı,” dedi. “Biri bağlanmayı çalıyor, biri bağlanmayı bozuyor, biri taşıyıcıyı azaltıyor.”

Hatice öğretmen başını salladı. “Ve hepsi,” dedi, “oksijen varken oksijensizlik yaratıyor.”

Sihirli Profesör ekledi: “Hemoglobin mükemmel bir sistemdir. Ama tam da bu hassasiyeti yüzünden bazı maddelere karşı savunmasızdır.”

Yaman sordu: “Bu yüzden mi vücut karbonmonoksiti hiç kullanmaz?”

“Evet,” dedi Profesör. “Çünkü bağlanır ama işe yaramaz. Bilimde buna ölümcül rekabet denir.”

Sınıfta sessizlik oldu.

Bu kez düşünmenin değil, farkındalığın sessizliğiydi.

Hatice öğretmen son cümleyi söyledi:

“Şunu öğrendiniz: Bir sistemin çalışıyor gibi görünmesi, gerçekten çalıştığı anlamına gelmez.”

Sihirli Profesör yavaşça silikleşti.

“Bir sonraki yolculukta,” dedi, “hemoglobinin bu risklere karşı vücudun nasıl önlemler geliştirdiğini göreceğiz.”

Işık söndü.

Ama çocuklar artık şunu biliyordu:

Oksijen taşımak, sadece bağlamak değil; yanlış bağlanmaktan korunmaktır.

O gün eve gittiklerinde hepsi bu öğrendikleri bilgileri ailelerine anlatırken anne ve babaları şaşkın ve çok ilgili bir şekilde onları dinlediler.

Ertesi gün sabah sınıfa döndüklerinde ilk fark edilen sessizlikti.
Ama bu sessizlik, korkudan değil; dikkatli bir beklentiden doğuyordu. Tüm sınıf önceki günün devamının nasıl ilerleyeceğini merak ediyordu.

Hatice öğretmen sınıfa girdi ilk olarak pencereyi kapattı.
Sonra da tahtadaki başlığı sildi.
Yeni bir soru yazdı:

“Vücut, oksijenin yetmediğini nasıl anlar?”

Bu kez kimse hemen konuşmadı.

Çünkü bu soru, tek bir organın değil, bütün bir sistemin sorusuydu.

Sihirli Profesör yavaşça ortaya çıkarken halen esniyordu.

Günaydınnn çocuklaar diye seslenirken reverans yaparak herkesi selamladı. Sonra direk konuya girdi. “Bu,” dedi, “gizli bir kontrol mekanizmasının hikâyesidir.”

Elini kaldırarak sihirli kelimelerini mırıldandı.

Bir anda serin ve karanlık bir ortamdaydılar.
Kan damarları kıvrılıyordu. Süzülen sıvılar vardı.

“Burası,” dedi Profesör, “böbrekler.”

Eylül şaşırdı “Oksijenle ne ilgisi var?” dedi. “Böbrekler idrar yapmaz mı?”

Profesör başını salladı. “Yapar,” dedi. “Ama aynı zamanda oksijenin sessiz bekçisidir.”

Bir hücre büyütüldü.

“Bu hücreler,” dedi, “kandaki oksijen miktarını sürekli izler.”

Aziz dikkatle baktı. “Bir sensör gibi,” dedi.

“Evet,” dedi Profesör. “Oksijen düştüğünde, bu hücreler bir sinyal üretir.”

Bir molekül belirdi.

Eritropoietin (EPO)

“Bu,” dedi Profesör, “bir emirdir.”

Ortam hızla değişti.

Süngerimsi, kırmızı bir doku.
Hareketli hücreler.

“Burası,” dedi Profesör, “kemik iliği.”

Ali hemen fark etti. “Burada sürekli yeni hücreler yapılıyor.”

“Evet,” dedi Profesör.
“EPO – Eritropoietin sinyali buraya gelir.”

Bir hücre dizisi canlandı.

Kök hücre → öncül hücre → olgun alyuvar

“Bu sürece,” dedi Profesör, “eritropoez denir.”

Zehra düşündü. “Yani oksijen azsa, vücut daha fazla taşıyıcı üretir.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu, kapasiteyi artırma yoludur.”

Bir grafik belirdi.

Daha fazla alyuvar → daha fazla hemoglobin → daha fazla oksijen taşıma

Bir dağın zirvesindeydiler.

Aynı yer.
Ama bu kez zaman ilerliyordu.

“İlk gün,” dedi Profesör, “baş ağrısı, halsizlik olur.”

Birinci grafik: düşük oksijen, yetersiz taşıma

“Birkaç hafta sonra,” dedi, “ne olur?”

Grafik değişti.

Alyuvar sayısı arttı.
Hemoglobin yoğunluğu yükseldi.

Kıvanç konuştu: “Vücut ortamı değiştiremeyince, kendini değiştiriyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Buna fizyolojik adaptasyon denir.”

Ama Profesör durdu. “Her adaptasyonun bir bedeli vardır.”

Çınar sordu: “Nedir?”

“Kan,” dedi Profesör, “çok koyulaşırsa akış zorlaşır.”

Bir denge terazisi belirdi.

Bir tarafta taşıma kapasitesi, diğer tarafta akışkanlık.

“Vücut,” dedi Profesör, “bu dengeyi sürekli ayarlar.”

Sınıfa geri döndüler.

Hatice öğretmen konuştu: “İki kişi düşünün. İkisi de aynı hemoglobin değerine sahip. Ama biri çok yorgun, diğeri değil.”

Mila hemen sordu: “Neden?”

Profesör yanıtladı: “Çünkü sadece sayı değil, uyum yeteneği önemlidir.”

Bir tablo belirdi:

Kalp hızı
Solunum hızı
Damar genişliği
Mitokondri sayısı

“Vücut,” dedi Profesör, “oksijen azaldığında sadece kanı değil, tüm sistemi ayarlar.”

Mehmet Atlas düşündü: “Yani hemoglobin merkezde ama tek başına değil.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu bir ağ sistemidir.”

Hatice öğretmen son soruyu sordu: “Vücut kendini her zaman kurtarabilir mi?”

Sınıf sessizdi.

Ege cevap verdi: “Hayır. Çünkü sistem çok akıllı ama sınırsız değil.”

Profesör gülümsedi. “İşte,” dedi, “bilimsel gerçekçilik.” “Bir sistemin varlığı kadar, sınırlarını bilmek de bilgidir.”

Asasını yere vurdu. Işık yavaşça dağıldı. Sınıfa tekrar geri geldiler.

Ama çocuklar artık şunu biliyordu:

Hemoglobin tek başına bir kahraman değil, bütün vücudun uyum içinde çalıştığı bir orkestranın parçasıdır.

Sınıfa döndüklerinde Hatice öğretmen tahtada hiçbir şey yazmıyordu.
Bu kez soruyu önce konuşmak istiyordu.

“Şimdiye kadar,” dedi, “hemoglobinin nasıl çalıştığını, ne zaman zorlandığını ve vücudun buna nasıl cevap verdiğini gördük.
Ama gerçek hayatta doktorlar bir şeyi daha kullanır.”

Ege sordu: “Kan tahlili mi?”

Hatice öğretmen başını salladı. “Evet,” dedi.
“Ama önemli olan şu: Kan tahlilindeki bir sayı, her zaman gerçeği söyler mi?”

Bu soru sınıfta kısa bir duraksama yarattı.

Sihirli Profesör sınıfın içerisinde havada uçarken, gülümseyerek çocuklara, “Sayılara güvenmek kolaydır,” dedi. “Ama bilim, sayıların ne anlattığını sorgular.”

Elini kaldırıp sınıfın üzerine sihirli altın rengi bir toz serpiştirdi.

Bir anda tüm sınıf beyaz bir ortamdaydılar.

Cihazlar.
Ekranlar.
Grafikler.

Bir kan tüpü büyütüldü.

“Bu tüpten,” dedi Profesör, “birçok bilgi elde edilir.”

Ekranda değerler belirdi:

Hemoglobin: 11,5 g/dL
Hematokrit
Eritrosit sayısı

Mila hemen sordu: “Bu iyi mi, kötü mü?”

Profesör cevap vermedi. Onun yerine başka bir ekran açtı.

Aynı değerler, iki farklı kişi için gösterildi.

Birinci kişi: deniz seviyesinde yaşayan, hareketsiz biri.
İkinci kişi: yüksek irtifada yaşayan, düzenli spor yapan biri.

“Gördüğünüz gibi,” dedi Profesör, “aynı sayı, iki vücutta farklı anlam taşır.”

Zehra dikkatle baktı. “Yani referans değerler herkese aynı şeyi söylemez.”

“Evet,” dedi Profesör. “Referans, sadece bir çerçevedir; karar değildir.”

Hatice öğretmen devreye girdi.

“Referans aralıkları,” dedi, “sağlıklı olduğu düşünülen birçok kişinin ortalamasıdır.”

Tahtada bir çan eğrisi belirdi. “Bu eğrinin ortası,” dedi, “en sık görülen değerlerdir.
Lakin herkes bu ortada olmak zorunda değildir.”

Çınar düşündü: “Yani biraz altında ya da üstünde olmak, hemen hastalık demek değil.”

“Evet,” dedi Hatice öğretmen. “Bilim, bağlamı sorar.”

Sihirli Profesör ekledi: “Bir değer ancak şu sorularla anlam kazanır:
Bu kişi kim?
Nerede yaşıyor?
Vücudu neye uyum sağlamış?”

Ortam değişti.

Bir hasta görüntüsü belirdi.

Hemoglobin: 13 g/dL Normal aralıkta.

Ama kişi halsizdi.

“Bu nasıl olur?” diye sordu Aziz.

Profesör cevapladı: “Çünkü hemoglobin miktarı normal olabilir ama oksijeni bırakma yeteneği bozulmuş olabilir.”

Bir eğri belirdi.

Bu kez eğri sola kaymıştı.

“Karbonmonoksit,” dedi Profesör, “ya da bazı genetik hemoglobin türleri, sayıyı değiştirmeden işlevi bozar.”

Ela K hemen bağladı: “Yani taşıyıcı var ama yük hücreye gitmiyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu yüzden klinik düşünme, sadece sayıya değil, işleve bakar.”

Başka bir örnek belirdi.

Hemoglobin: 10 g/dL Referansın altında.

Ama kişi günlük işlerini rahat yapıyordu.

Ali şaşkındı. “Bu kişi neden daha iyi hissediyor?”

Profesör açıkladı: “Çünkü vücut uyum sağlamış.”

Grafikler belirdi:

Artmış kalp debisi
Artmış solunum
Artmış oksijen ekstraksiyonu

“Bu,” dedi Profesör, “kronik duruma uyumdur.”

Eylül düşündü: “O zaman müdahale gerekip gerekmediğine karar vermek zor.”

“Evet,” dedi Hatice öğretmen. “Ve tıbbın sanatı da burada başlar.”

Sınıfa geri döndüler.

Hatice öğretmen tahtaya üç kelime yazdı:

SAYI – BELİRTİ – BAĞLAM

“Bu üçü birlikte değerlendirilmeden,” dedi, “doğru karar verilemez.”

Sihirli Profesör son kez konuştu:

“Bilimde en tehlikeli cümle şudur: ‘Değer normal, sorun yok.’”

Sınıf sessizdi.

“Çünkü,” dedi Profesör, “normal görünen bir sayı, anormal bir gerçeği gizleyebilir.”

Işık yavaşça söndü.

Ama çocukların zihninde yeni bir eşik açılmıştı.

Artık sadece ne kadar olduğunu değil, nasıl çalıştığını soruyorlardı.

Sınıfa döndüklerinde herkesin aklında aynı soru vardı, ama kimse yüksek sesle sormuyordu.

Hatice öğretmen bunu fark etti.

“Şimdiye kadar,” dedi, “oksijenin nasıl taşındığını, ne zaman taşınamadığını ve vücudun bunu nasıl telafi ettiğini gördük.
Ama asıl soruyu henüz sormadık.”

Tahtaya yavaşça yazdı: “Oksijen hücreye girdiğinde ne olur?”

Ege başını kaldırdı. “Enerji üretilir,” dedi. “Ama nasıl?”

Hatice öğretmen gülümsedi. “Bu sorunun cevabı,” dedi, “kanın değil, hücrenin içinde.”

Zil çaldı. Tüm sınıf sınıftan çıkıp çıkmamakta tereddüt ediyordu.

Hatice öğretmen, hadi bakalı herkes dışarı ihtiyaçlarınız giderip gelin dedi.

5 dk da herkes sınıfta yerini almıştı bile.

Sihirli Profesör bu kez acele etmeden belirdi.

“Eğer oksijenin yolculuğunu gerçekten anlamak istiyorsanız,” dedi, “onu son durağına kadar takip etmeliyiz.”

Elini kaldırdı sihirli tozu havaya doğru savurdu ardından her yer bir anda bembeyaz parladı. Ardından;

Bir anda kendilerini bir hücrenin içinde buldular.

Etrafları zarlarla çevriliydi.
Proteinler, enzimler, hareketli yapılar vardı.

“Burası,” dedi Profesör, “bir kas hücresi.”

Bir oksijen molekülü yaklaştı.
Hemoglobinden ayrıldı.
Hücre zarından geçti.

“Asıl yolculuk,” dedi Profesör, “şimdi başlıyor.”

Mila etrafına bakındı. “Oksijen burada serbest,” dedi. “Artık hemoglobin yok.”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve bu, oksijen için tehlikeli bir andır.”

Zehra şaşırdı. “Neden?”

“Çünkü,” dedi Profesör, “oksijen kontrolsüz kullanılırsa hücreye zarar verebilir.”

Hücrenin derinlerinde oval bir yapı büyüdü.

Katlı zarlar.
Düzenli kıvrımlar.

“Bu,” dedi Profesör, “mitokondri.”

Çınar hemen konuştu: “Herkes buna hücrenin enerji santrali diyor.”

Profesör başını salladı. “Eksik bir benzetme,” dedi. “Mitokondri enerji üretmez; enerjiyi dönüştürür.”

Bir molekül belirdi: Glikoz.

“Besinlerle aldığınız enerji,” dedi Profesör, “kimyasal bağlar hâlinde buraya gelir.”

Oksijen mitokondrinin içine girdi.

“Ve oksijen,” dedi Profesör, “bu dönüşümün son halkasında yer alır.”

Bir zincir belirdi.

Proteinler sırayla dizilmişti.

“Bu,” dedi Profesör, “elektron taşıma zinciri.”

Asya dikkatle baktı. “Oksijen burada en başta değil,” dedi.

“Evet,” dedi Profesör. “Çünkü oksijen başlatan değil, bitirendir.”

Elektronlar zincir boyunca aktı.

“Eğer oksijen olmazsa,” dedi Profesör, “bu elektronlar birikir.”

Tıkanıklık oluşur. “Ve sistem durur.”

Ali düşündü. “Yani oksijen, elektronları alıp sistemi rahatlatıyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Oksijen, son elektron alıcısıdır.”

Oksijen elektronları aldı.
Su oluştu.

Enerji serbest kaldı.

ATP molekülleri belirdi.

Bir anda görüntü karardı.

Oksijen azaldı.

Elektron zinciri yavaşladı.
ATP üretimi düştü.

Yaman sordu: “Hücre hemen ölür mü?”

“Hayır,” dedi Profesör. “Ama daha ilkel bir yola geçer.”

Bir ok belirdi: Anaerobik yol

“Bu yol,” dedi Profesör, “az enerji üretir ve laktik asit oluşturur.”

Kas hücresi şişti.

“Bu yüzden,” dedi Profesör, “oksijensiz çalışan kaslar çabuk yorulur.”

Eylül başını salladı. “Demek ki oksijen olmadan yaşamak mümkün ama sürdürülebilir değil.”

“Evet,” dedi Profesör. “Bu, geçici bir çözümdür.”

Hatice öğretmen: “Artık şunu söyleyebilir miyiz: Oksijen neden sadece nefes almak değildir?”

Defne Ebrar cevap verdi: “Çünkü oksijen, hücrenin enerjiyi güvenli şekilde kullanabilmesi için gereklidir.”

Sihirli Profesör ekledi: “Ve bu yüzden hemoglobin, oksijen, damarlar ve hücreler tek bir hikâyenin parçalarıdır.”

Bir an durdu. “Bu hikâyede bir halka koparsa,” dedi, “enerji kesilir.”

Ama çocuklar artık şunu biliyordu:

Oksijenin değeri, varlığında değil; enerjiyi mümkün kılmasındadır.

Küçük gençler sessizleşti. Bu kez kimse hemen konuşmadı.
Çünkü çocuklar ilk kez şunu fark etmişti:

Oksijen yalnızca hücrelerin değil, davranışların da altyapısıydı.

Hatice öğretmen yavaşça sordu: “Peki şimdi,” dedi, “enerji hücrede üretiliyor.
Ama bu enerji neye dönüşüyor?”

Kıvanç elini kaldırdı. “Hareket,” dedi. “Düşünme.” “Karar verme.”

Sihirli Profesör başını salladı. “Evet,” dedi. “Ve bunların hepsi aynı kaynaktan beslenir.”

Elini kaldırıp bu sefer altın renkli sihirli tozu havaya serpmesiyle birlikte bir anda kendilerini beyin damarlarının içinde buldular.

“Şaşıracaksınız,” dedi Profesör, “ama beyin, vücut ağırlığının sadece yüzde ikisini oluşturur.”

Atlas hemen sordu: “O zaman neden bu kadar önemli?”

“Çünkü,” dedi Profesör, “vücuttaki oksijenin yaklaşık yüzde yirmisini tek başına tüketir.”

Damarlar daraldı, genişledi.

“Beyin hücreleri,” dedi Profesör, “enerji depolayamaz.”

“Yani,” dedi Ela, “oksijen gelmezse bekleyemezler.”

“Kesinlikle,” dedi Profesör. “Bu yüzden beyin, oksijen azalmasını ilk hisseden organdır.”

Bir sinir hücresine girdiler.

Elektrik sinyalleri akıyordu.

“Bir şeye dikkat etmek,” dedi Profesör, “pasif bir durum değildir.” “Beyin,” dedi, “dikkat için enerji harcar.”

Bir anda oksijen akışı azaldı.

Sinyaller yavaşladı.
Bağlantılar gecikti.

Yaz konuştu: “Bu, derste dalıp gitmeye benziyor.”

Profesör gülümsedi. “Evet,” dedi. “Uzun süre kapalı ortamda kalınca, yetersiz nefes alındığında, ya da ağır yorgunlukta ilk bozulan şey dikkat olur.”

Mehmet düşündü. “Yani dikkatsizlik bazen tembellik değil.”

“Çoğu zaman,” dedi Profesör, “biyolojik bir sınırdır.”

Bir kontrol merkezi belirdi: Prefrontal korteks.

“Burası,” dedi Profesör, “Beyinde – planlama, muhakeme ve risk değerlendirme merkezi.”

Oksijen akışı biraz daha azaldı.

Merkez karardı.

“Bu durumda,” dedi Profesör, “beyin hızlı ama yüzeysel kararlar verir.”

Aziz sordu: “Yani acelecilik?” “Evet,” dedi Profesör. “Ve hata yapma olasılığı artar.”

Bir sahne belirdi:

Uykusuz bir sürücü.
Uzun vardiyada çalışan bir işçi.
Sınavda nefesi hızlanan bir öğrenci.

“Hepsinde ortak olan şey,” dedi Profesör, “oksijen–enerji–kontrol zincirinin zayıflamasıdır.”

Kas hücreleri tekrar göründü.

Ama bu kez sorun kas değildi.

“Bir insan,” dedi Profesör, “çoğu zaman kasları bitmeden durur.”

Mercan şaşırdı. “Ama bacaklar yanıyor.”

“Çünkü,” dedi Profesör, “beyin tehlikeyi erken algılar.”

“Yetersiz oksijen, artan laktat ve düşen enerji,” dedi, “beyne şunu söyler: ‘Dur, risk artıyor.’”

Ege başını salladı. “Yani yorgunluk bir koruma.”

“Evet,” dedi Profesör. “Akıllı bir frendir.”

Profesör bir hücreye asasını dokundurdu ve hooopp bir yazı tahtası oluştu.

Hatice öğretmen tahtaya üç kelime yazdı:

Nefes – Enerji – Davranış

“Artık şunu söyleyebilir miyiz?” dedi.

Defne Yaz cevap verdi: “Performans sadece yetenekle ilgili değil.”

Ela K ekledi: “Ve motivasyon tek başına yeterli değil.”

Sihirli Profesör: “Oksijen yetersizse, dikkat dağılır, karar kalitesi düşer, hata artar, yorgunluk erkenden gelir.”

Bir an sessizlik oldu.

Sonra Profesör konuştu: “Bu yüzden,” dedi, “doğru nefes, uygun ortam, yeterli dinlenme birer performans stratejisidir.”

Hatice öğretmen küçük gençlere baktı. “Artık,” dedi, “birinin dalgınlığına, yorgunluğuna ya da hata yapmasına farklı bakabiliriz.”

Sihirli Profesör ciddi bir tavırla: “Davranış, hücrenin sesidir. Hücre dinlenmezse, zihin netleşmez.”

Sınıfa geri dönüldüğünde kimse yerinden kıpırdamıyordu.

Çünkü artık çocuklar şunu biliyordu: Yorgunluk, “yoruldum” demeden çok önce başlıyordu.

Hatice öğretmen sordu: “Biriniz koşarken durduğunuzda, gerçekten bacaklarınız mı bitmiştir?”

Yaman düşündü. ”Bazen nefesim yetmiyor,” dedi. “Bazen de aklım bırak diyor.”

Sihirli Profesör hafifçe gülümsedi. “İşte,” dedi, “yorgunluğun üç yüzü.”

Tekrar elini cebine attı bu sefer kıpkırmızı bir toz vardı avuçlarında. Küçük gençlere doğru savurdu tozu..

Bir kas hücresinin içinde buldu hepsi de kendini.

Mitokondriler ışıldıyordu.

“Burada,” dedi Profesör, “enerji üretilir.”

Ama bu kez görüntü farklıydı.

Oksijen azalmıştı.
ATP üretimi yavaşlamıştı.

“Enerji üretimi,” dedi Profesör, “oksijene bağımlıdır.”

Atlas sordu: “Oksijen az olunca ne olur?”

“Enerji yolu değişir,” dedi Profesör. “Anaerobik yola geçilir.” Laktat birikmeye başlar.

“Bu,” dedi Profesör, “kas yanması dediğiniz histir.”

Sonra durdu yavaşça küçük gençlerin hepsinin gözlerinde teker teker gezdirdi gözlerini.

“Yalnız,” dedi, “bu hâlâ ilk sınır değildir.”

Bir anda sinir-kas bağlantısına geçtiler.

“Kasın kasılması,” dedi Profesör, “beyinden gelen sinyal olmadan olmaz.”

Sinyaller yavaşladı.

Zehra fark etti. “Kas durmuyor,” dedi, “ama emir gecikiyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Sinir sistemi yorulduğunda kas hâlâ güçlü olabilir ama komut gecikir.”

Bu noktada hata artar.

Top kaçırılır.
Adım yanlış atılır.
El titrer.

“İşte,” dedi Profesör, “iş kazalarının büyük kısmı burada başlar.”

Bir anda beyne çıktılar.

Ama bu kez görüntü sessizdi.

“Bu,” dedi Profesör, “merkezi yorgunluktur.”

Ela Y sordu: “Yani insan istemeden mi bırakıyor?”

“Evet,” dedi Profesör. “Beyin risk hesaplar.”

“Şunu sorar,” dedi: ‘Enerji düşüyor mu?’ ‘Oksijen yeterli mi?’ ‘Hata olasılığı artıyor mu?’

Cevaplar olumsuzsa… “Dur,” der.

Tüm sınıf bu bilgileri hazmetmeye çalışır gibi sessizleşti yine.

“Yorgunken,” dedi Hatice öğretmen, “neden daha çabuk sinirleniriz?”

Profesör cevap verdi: “Çünkü,” dedi, “beyin enerjiyi kısıtlı kullanır.” “Önce,” dedi, “üst düzey kontrol kapatılır.”

Ne kapanır?

Sabır
Duygu kontrolü
Uzun vadeli düşünme

Ne kalır?

Hızlı tepkiler
Kısa yollar
Daha fazla hata

Mehmet Atlas başını salladı. “Yani yorgunluk karakter değil.”

“Hayır,” dedi Profesör. “Fizyolojik bir durumdur.”

Profesör, Hatice öğretmenin bir şeyler yazmak istediğini hemen anladı asasını en yakın yere dokunduruverdi çabucak.

Hatice öğretmen tahtaya yazdı:

Performans = Kapasite × Biyolojik Uygunluk

“Bir insan,” dedi Profesör, “ne kadar bilgili ya da yetenekli olursa olsun biyolojik sınırı aşamaz.”

“Bu yüzden,” dedi, “yüksek performans yalnızca çalışmakla değil doğru dinlenmekle mümkündür.”

Sihirli Profesör küçük gençlere baktı. “Yorgunluk,” dedi, “düşman değil.” “Bir uyarıdır.”

“Onu dinleyen,” dedi, “daha uzun, daha güvenli ve daha doğru performans gösterir.”

Çocuklar bir ağızdan mırıldandılar:

Vücut konuşur. Davranış tercümedir.

Kimse nefes aldığını düşünmüyordu lakin herkes nefes alıyordu.

Hatice öğretmen sordu: “Şu an nefes aldığınızı fark ediyor musunuz?”

Bir an duraksama oldu.

Ege güldü. “Şimdi fark ettim,” dedi. “Ve garip oldu.”

Sihirli Profesör; “Çünkü,” dedi, “nefes çoğu zaman otomatik çalışır.” “Ama,” diye ekledi, “performans devreye girdiğinde nefes artık otomatik kalmaz.”

Bir akciğerin içine girdiler.

Alveoller balon gibi açılıp kapanıyordu.

“Nefes almak,” dedi Profesör, “oksijen almak değildir.”

Mila şaşırdı. “Ama nefes almazsak oksijen gelmez.”

“Doğru,” dedi Profesör. ”Ancak nefes alıyor olmak oksijenin hücreye ulaştığı anlamına gelmez.”

Bir oksijen molekülü alveolden kana geçti.

Ama sonra durdu.

“Şimdi,” dedi Profesör, “asıl soru başlıyor.” “Bu oksijen,” dedi, “hemoglobine bağlanacak mı?” “Dokulara bırakılacak mı?”

Bir çocuk hızlı hızlı nefes alıyordu.

Göğüs yukarı kalkıyor, omuzlar geriliyordu.

“Bu,” dedi Profesör, “üst göğüs solunumu.”

Kıvanç sordu: “Yanlış mı?”

“Tehlikeli,” dedi Profesör, “özellikle uzun süreliyse.”

Karbon dioksit azalmaya başladı.

“CO₂ düşünce,” dedi Profesör, “Bohr etkisi zayıflar.”

Hemoglobin oksijeni sıkı tutmaya başladı.

“Oksijen kanda var,” dedi Defne Ebrar, “ama hücreye gidemiyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “İşte bu, gizli oksijen açlığıdır.”

Bir anda çocuklar sıralarda otururken kendilerini gördüler. Ama kamburlardı. Göğüs kafesleri sıkışmıştı.

“Duruş,” dedi Profesör, “akciğer hacmini belirler.” “Öne çöken bir vücut,” dedi, “diyaframın hareketini sınırlar.”

Atlas sordu: “Bu yüzden mi uzun süre oturunca yoruluyoruz?”

“Evet,” dedi Profesör. “Beyin daha az oksijen alır.” “Dikkat düşer.” “Hata artar.”

Bir sinir merkezine geçtiler.

“Nefes,” dedi Profesör, “beyni doğrudan etkileyen nadir reflekslerden biridir.”

Yavaş, derin bir nefes alındı.

Kalp hızı düştü.
Damarlar genişledi.

“Bu,” dedi Profesör “parasempatik sistemin devreye girmesidir.”

Ela K fısıldadı: “Yani sakinlik.”

“Ve netlik,” dedi Profesör.

Bir sahne belirdi:

Sınav öncesi
Yarış çizgisi
Sunumdan önce
Kritik bir karar anı

Herkes nefesini tutuyordu.

“Bu,” dedi Profesör, “beynin alarm hâlidir.”

Oksijen düşer.
CO₂ dengesizleşir.
Dikkat daralır.

“Doğru nefes,” dedi, “performansı artırmaz.”

“Ne yapar?” diye sordu Yaman.

“Performansın düşmesini engeller.”

Profesör ve Hatice öğretmen göz göze geldiler. Profesör hemen anladı ve asası ile Hatice öğretmene hemen tahta oluşturdu.

Hatice öğretmen tahtaya yazdı:

Duruş → Nefes → Oksijen → Davranış

“Zincirin bir halkası bozulursa,” dedi, “sonuç davranışta görülür.”

Sihirli Profesör: “İyi performans,” dedi, “her zaman daha fazla çaba değildir.”

“Bazen,” dedi, “daha iyi nefes almaktır.”

Çocuklar nefeslerini fark ediyorlardı.

Sessizdi.

Derindi.

Ve bilinçliydi.

Küçük gençlerde bir huzursuzluk vardı.Kendi nefeslerini dinlemek onları farklı etkilemişti.

Kimse konuşmuyordu ama herkesin omuzları biraz gergindi.

Hatice öğretmen sordu:

“Bir şey sizi çok korkuttuğunda ya da çok heyecanlandırdığında ilk ne olur?”

Eylül cevap verdi: “Nefesim değişir.”

Aziz ekledi: “Kalbim hızlanır.”

Sihirli Profesör, “Ve işte tam o anda,” dedi, “oksijenin dağılım planı değişir.”

Sihirli Profesör öyle hızlı bir sihir yaptı ki…

Bir anda yine kan dolaşımının içine girdiler.

Ama bu kez akış farklıydı.

“Stres anında,” dedi Profesör, “beyin hayatta kalma moduna geçer.”

Damarlar bazı bölgelerde daraldı. Bazı bölgelerde genişledi.

“Öncelik,” dedi Profesör, “kaslardır.”

“Kaçmak.”
“Savunmak.”
“Tepki vermek.”

Ela Y sordu: “Peki düşünmek?”

Profesör durdu. “Düşünmek,” dedi, “bu listede ilk sırada değildir.”

Bir sahne belirdi.

Bir çocuk sınavda sadece bir soruya bakıyordu.

Etraf silikti.

“Bu,” dedi Profesör, ”dikkat tünelleşmesidir.”

“Beyin,” dedi, “oksijeni sınırlı gördüğünde geniş düşünmeyi kapatır.”

Prefrontal korteksin (beyinde bir bölge) ışıkları azaldı.

“Uzun vadeli planlama,” dedi, “geri çekilir.”

Ne kalır?

Tek hedef
Hızlı karar
Dar görüş

Çınar fısıldadı: “Bu bazen işe yarar.”

“Evet,” dedi Profesör. “Acil durumlarda.” “Ancak,” diye ekledi, “sürekli olursa performansı düşürür.”

Bir iş sahnesi belirdi.

Yorgun bir çalışan.
Acele.
Stresli.

“Stres,” dedi Profesör, “oksijen eksikliği yaratmaz.”

“Ne yapar?” diye sordu Atlas.

“Yanlış dağıtır.”

Dikkat daralır.
Çevresel ipuçları kaçırılır.
El–göz koordinasyonu bozulur.

“İş kazalarının,” dedi Profesör, “büyük kısmı bilgi eksikliğinden değil oksijenin yanlış yere gitmesinden kaynaklanır.”

Bir çocuk nefesini tutuyordu.

“Bu,” dedi Profesör, “stres nefesidir.”

CO₂ düştü.
Bohr etkisi zayıfladı.

“Oksijen var,” dedi Defne Yaz, “ama hücre alamıyor.”

“Ve beyin,” dedi Profesör, “bunu tehdit olarak algılar.”

Kısır döngü başladı:

Stres → Yanlış nefes → Oksijen bırakımı azalır → Daha fazla stres

Hatice öğretmen sordu: “Bu zinciri nerede kırabiliriz?”

Bir sessizlik oldu.

Sonra Mila konuştu: “Nefeste.”

Profesör başını salladı. “Evet,” dedi. “Çünkü nefes, otonom sistem ile bilinç arasında köprüdür.”

Yavaş nefes.
Derin diyafram hareketi.
CO₂ dengesi.

“Bu,” dedi Profesör, “oksijenin tekrar beyne dönmesini sağlar.”

Profesör herkesi kucaklayacakmış gibi kollarını açtı. Pelerini ile birikte sanki her şeyi kaplar gibi bir hareket yaptı ve pufffff…

Sınıfa geri döndüler.

Ama artık herkes farklı oturuyordu.

Daha dik.
Daha sakin.

Sihirli Profesör: “Stres,” dedi, “düşman değildir.” “Ama kontrolsüz stres,” dedi, “oksijeni çalar.” “Ve oksijen gidince,” dedi, “performans sessizce çöker.”

Bir andan sınıf kapkaranlık oldu göz gözü görmüyor hatta hiçbiri kendini dahi göremiyordu.

Sınıf tekrar aydınlandı.

Sihirli Profesör sınıfın içinde uçarak şunu sordu “Bakmakla görmek aynı şey midir?”

Bir sessizlik oldu.

Sonra Zehra konuştu: “Bazen bakıyorum ama fark etmiyorum.”

Profesör başını salladı. “İşte bunun sebebi çok bilinmez” dedi, “şimdi de bunun nedenini göreceğiz.”

Ellerini birbirine çarptı veee…. Bir anda kendilerini gözün içinde buldular.

Işık retina üzerine düşüyordu.
Sinyaller oluşuyordu.

“Göz,” dedi Profesör, “kusursuz çalışıyor.”

Ama görüntü ilerlemedi.

Görme sinirinde bir duraksama vardı.

“Görmek,” dedi Profesör, “gözle değil, beyinle olur.”

Ege sordu: “O zaman sorun nerede?”

“Dikkatte,” dedi Profesör.

Beynin içine girdiler.

Bir ışık huzmesi daralmıştı.

“Stres,” dedi Profesör, “oksijeni kaslara yönlendirir.”

Prefrontal korteksin ışığı azaldı. “Bu bölge,” dedi, “geniş algıdan sorumludur.”

“Algı daralınca,” dedi, “beyin sadece en belirgin uyaranı seçer.”

Defne Ebrar sordu: “Yani diğer şeyler yok olmuyor mu?”

“Hayır,” dedi Profesör. “Beyin onları bilinç dışına iter.”

Bir deney sahnesi belirdi.

Bir top paslaşılıyordu.

Ama ortadan geçen biri fark edilmiyordu.

“Bu,” dedi Profesör, “seçici körlüktür.”

“Göz görür,” dedi, “ama beyin kaydetmez.”

Çınar düşündü. “Bu kazalarda olur mu?”

“Çok sık,” dedi Profesör. “Sürücü,” dedi, “önüne bakar ama yayayı görmez.”

Bir sınıf sahnesi belirdi.

Öğretmen anlatıyordu. Ama öğrencinin zihni kapalıydı.

“Dikkat tünelleştiğinde,” dedi Profesör, “yeni bilgi giremez.”

Çünkü öğrenme için gerekenler:

Geniş dikkat
Yeterli oksijen
Sakin sinir sistemi

“Stres,” dedi, “öğrenmenin düşmanıdır.”

Bir iş sahnesi belirdi.

Aynı hata tekrar ediliyordu.

“Çünkü,” dedi Profesör, “kişi aslında görmüyordu.”

“Bu yüzden,” dedi, “eğitim sadece bilgi vermek değildir.”

“Ne olmalı?” diye sordu Atlas.

“Biyolojik uygunluk,” dedi Profesör.

Hatice öğretmen sordu: “Bu tünelden nasıl çıkarız?”

Profesör cevap verdi: “Üç anahtarla.”

Tahtaya yazdı:

Nefes – CO₂ dengesini geri getirir
Durmak – Beyne zaman kazandırır
Geniş bakış – Tehdit yok mesajı verir

“Bu olduğunda,” dedi, “oksijen tekrar düşünceye döner.”

Sihirli Profesör fısıldadı: “Görmemek çoğu zaman gözle ilgili değildir.”

“Beyin,” dedi, “kendini korurken dünyayı daraltır.”

“Ve siz,” dedi, “bunu fark ederseniz, tünelden çıkarsınız.”

Sınıfta bu kez farklı bir hava vardı.

Kimse suçlayıcı değildi. Kimse savunmada değildi.

Hatice öğretmen sakin bir sesle sordu: “Bir insan hata yaptığında ilk aklımıza gelen ne olur?”

Can cevap verdi: “Dikkatsizdi.”

Ali ekledi: “Önemsemedi.”

Sihirli Profesör; “Peki,” dedi, “ya hata bir seçim değilse?”

Sınıf sessizleşti.

Bir iş sahnesi belirdi.

Her şey normaldi.

Ama Profesör zamanı yavaşlattı.

“Hiçbir hata,” dedi, “tek bir anda oluşmaz.”

Zincir görünür oldu:

Hafif yorgunluk
Yanlış nefes
Daralan dikkat
Oksijenin yanlış dağılması

“Ve en sonda,” dedi, “gördüğünüz hata.”

Ege sordu: “Yani hata son halka mı?”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve en kolay suçlanan.”

Beynin içine girdiler.

“Beyin,” dedi Profesör, “önce güvenliği sağlar.”

Ama güvenlik tanımı şuydu: Hayatta kalmak

“Bu,” dedi, “her zaman doğru işi yapmak değildir.”

Tehdit algısı arttığında:

Dikkat daralır
Riskler küçümsenir ya da büyütülür
Kısa yol tercih edilir

Defne Yaz konuştu: “Yani beyin bizi korurken hata yaptırabiliyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Çünkü öncelik değişir.”

Bir sahne tekrar etti.

Aynı kişi.
Aynı ortam.
Aynı hata.

“Çünkü,” dedi Profesör, “biyolojik koşullar değişmemiştir.”

“Bilgi verilmiştir,” dedi, “ama oksijenlenme, dinlenme ve stres değişmemiştir.”

Mila sordu: “O zaman eğitim yetmez mi?”

“Bilgi,” dedi Profesör, “davranış için gereklidir.”

“Ama,” dedi, “yeterli değildir.”

Hatice öğretmen tahtaya yazdı: Bilgi + Biyoloji = Davranış

“Bir sistem,” dedi Profesör, “insanları hatasız olmaya zorlayamaz.”

“Ne yapabilir?” diye sordu Yaman.

Profesör, “İnsanların hata yapmayacağı koşulları oluşturur.”

Bu ne demekti?

Yeterli dinlenme
Temiz hava
Uygun tempo
Nefes farkındalığı

Profesör sınıfa döndü. “Hata yapan,” dedi, “çoğu zaman kötü niyetli değildir. “Biyolojik olarak sınırdadır.”

Aziz başını salladı. “Bu,” dedi, “bakış açısını değiştiriyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve bu değişim, güvenliği artırır.”

Sihirli Profesör yavaşça kaybolurken konuştu: “Güvenlik,” dedi, “kurallarla başlar.” “Ama,” dedi, “insanı anlamadan devam edemez.” “Davranışı anlamak istiyorsanız,” dedi, “önce hücreyi dinleyin.”

Sihirli Profesör ”yarın görüşmek üzere küçük geçler” dedi ve ayrılırken kısa bir süre yine kapkaranlık oldu.

Ama bu kez kimse karanlıktan korkmuyordu.

Ertesi gün küçük gençler heyecanla sınıfa girdiklerinde çok şaşırdılar.

Sınıfa bu kez büyük bir şema yansıtılmıştı.

Ama bu bir ders slaytı değildi.
Bir haritaydı.

Hatice öğretmen de şaşkınlıkla baktı. “Bu,” dedi, “bir yol haritası mı?”

Herkesten önce gelmiş olan Sihirli Profesör başını salladı. “Bu,” dedi, “insan davranışının haritası.”

Profesör konuşmaya devam etti: “Yıllarca,” dedi, “şu soru soruldu: ‘İnsan neden hata yapar?’ “Bugün,” dedi, “daha doğru bir soru soruyoruz.”

Tahtaya yazdı:

İnsan HANGİ KOŞULLARDA hata yapar?

Eylül o kadar hızlı konuştu ki tüm sınıf şaşkın bir şekilde ona bakakaldı:

“Yorgunken.”
“Stresliyken.”
“Nefesi bozulduğunda.”

“Evet, bravo” dedi Profesör. “Ve bu koşullar ölçülebilir.

Bir insan silueti belirdi.

“Her davranış,” dedi Profesör, “bir biyolojik zeminde gerçekleşir.”

Bu zeminin bileşenleri:

Oksijenlenme durumu
CO₂ dengesi
Yorgunluk seviyesi
Otonom sinir sistemi tonu

“Bu katman bozulursa,” dedi, “üst katmanlar çöker.”

Atlas sordu: “Yani davranış zeminsiz mi kalır?”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve kayganlaşır.”

Bir ışık alanı belirdi.

Bazen genişti.
Bazen dar.

“Dikkat,” dedi Profesör, “sabit değildir.”

“Biyolojiye bağlı olara genişler ya da tünelleşir.”

Çınar sordu: “Tünel ne zaman tehlikeli?”

“Tehdit yokken,” dedi Profesör, “ama beyin varmış gibi davrandığında.” “İşte,” dedi, “modern kazaların çoğu burada başlar.”

Bir kavşak belirdi.

“Karar,” dedi Profesör, “bu kavşakta verilir.”

Ama kavşağın tabelaları bazen silikti.

“Oksijen azsa,” dedi, “seçenekler azalır.”

“Beyin,” dedi, “kısa yolu seçer.”

Zehra konuştu: “Bu yüzden insanla ‘normalde yapmayacağı’ şeyleri yapıyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Çünkü ‘normal’ biyoloji yoktur.”

Son katmanda iki yol vardı:

Güvenli davranış
Hata

“Bu katman,” dedi Profesör, “en çok konuşulan.” “Ama,” dedi, “en az kontrol edilen.”

Hatice öğretmen düşündü. “Biz hep en sona müdahale etmişiz.”

“Evet,” dedi Profesör. “Ve bu yüzden geç kalmışız.”

Profesör sınıfa döndü. “Yönetmek,” dedi, “insanı zorlamak değildir.” “Koşulları düzenlemektir.”

Yönetim neyi izler?

Nefes ve tempo
Dinlenme aralıkları
Ortam havası
Bilişsel yük

“Bu yapıldığında,” dedi, “davranış kendiliğinden değişir.”

Defne Ebrar konuştu: “Bu sistem,” dedi “herkes için geçerli.”

“Öğrenci,” dedi Mila.
“Öğretmen,” dedi Aziz.
“Çalışan,” dedi Ali.

Profesör gülümsedi. “Evet,” dedi. “Çünkü biyoloji eşittir insan.”

Sihirli Profesör ışığa karışırken konuştu: “Hata,” dedi, “bir karakter özelliği değildir.” “Bir sinyaldir.” “Ve siz,” dedi, “sinyali doğru okursanız davranışı yönetirsiniz.”

Sınıf sessizdi.

Ama bu sessizlik,
anlamanın sessizliğiydi.

Öyle ya ”Oksijen Nelere Kâdir Biliyor musunuz?” ile başlayan hikaye küçük gençlere neler öğretmiş ve daha öğrenecek ne kadar çok şey olduğunu düşündürmüştü.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Farklı bir gün Hatice öğretmenin sınıfındayız. Bakalım neler oluyor.

Bilgi Anlaşılınca Değil, Davranışa Dönüşünce Öğrenilmiş Olur

Sınıfta bu kez defterler kapalıydı.

Kimse not almıyordu.

Çünkü artık herkes şunu biliyordu Bu bilgiler ezberlenmek için değil, yaşanmak içindi.

Hatice öğretmen sordu: “Bunca şeyi öğrendik. Peki bunlar nasıl kalıcı olur?”

Sihirli Profesör ilk kez cevap vermeden önce durdu.

“Çünkü,” dedi, ”öğretmek ile yerleştirmek aynı şey değildir.”

Bir sahne belirdi.

Bir öğretmen anlatıyordu.
Bilgi doğruydu.
Slaytlar kusursuzdu.

Ama birkaç gün sonra her şey unutulmuştu.

“Bilgi,” dedi Profesör, “beynin üst katmanına gider.”

“Davranış ise,” dedi, “alt katmanlardan yönetilir.”

Eylül sordu: “Yani bilgi yukarıda kalıyor?”

“Evet,” dedi Profesör. “Biyolojiye dokunmazsa aşağı inmez.”

Tahtada yeni bir başlık belirdi:

Biyoloji Temelli Öğretim

Profesör tek tek anlattı.

1. Önce farkındalık, sonra bilgi

“Çocuk,” dedi, “önce kendi bedenini fark etmeli.”

Nefesini.
Yorgunluğunu.
Dikkat daralmasını.

“Fark etmeyen,” dedi, “yönetemez.”

2. Dil sade ama kavram derin olmalı

“Çocuk dili,” dedi Profesör, “basit demek değildir.”

“Kavramsal olarak güçlü, anlatım olarak anlaşılır olmalıdır.”

Hatice öğretmen başını salladı.

“Bilimi küçültmeden,” dedi, “çocuğa yaklaştırmak.”

3. Deneyim olmadan kalıcılık olmaz

Bir nefes egzersizi sahnesi belirdi.

Bir durma anı.
Bir fark ediş.

“Beyin,” dedi Profesör, “yaşanan bilgiyi saklar.”

Atlas sordu: “Bu sadece bize mi?”

Profesör gülümsedi. “Hayır,” dedi.

Çocuklar için:

– Oyun
– Hikâye
– Bedensel farkındalık

Gençler için:

– Performans
– Sınav
– Spor ve dikkat

Yetişkinler için:

– Yorgunluk
– Stres
– Hata ve güvenlik

“Model aynı,” dedi Profesör “Bağlam değişir.”

Bir fabrika sahnesi belirdi.

Ama bu kez kural listeleri yoktu.

“Kuralları öğretmek,” dedi Profesör, “davranışı garanti etmez.”

Ne öğretiliyordu?

Yorgunluk sinyallerini tanıma
Dikkat daralmasını fark etme
Nefes ve tempo yönetimi

“Bu,” dedi Profesör, “insana hata yapmamayı değil hata eşiğini fark etmeyi öğretir.”

Hatice öğretmen konuştu: “Bu sistem,” dedi, “kimseyi suçlamıyor.”

“Evet,” dedi Profesör. “Çünkü suç, savunma üretir.”

“Anlayış,” dedi, “sorumluluk üretir.

Zehra konuştu: “Artık biri hata yaptığında önce nedenini merak ediyorum.”

Ali ekledi: “Ve kendimde de sinyalleri fark ediyorum.”

Profesör gülümsedi. “İşte,” dedi, “öğrenme budur.”

Sihirli Profesör son kez sınıfa baktı.

“İnsan,” dedi, “makine değildir.” “Ama,” dedi, “bir sistemi vardır.”

“Bu sistemi anlayan,” dedi, “performansı artırır, hataları azaltı ve güvenliği kalıcı hâle getirir.”

Işık yavaşça kayboldu.

Ama bu kez geriye bir şey kaldı:

Farkındalık.

Dr. Mustafa KEBAT

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Sayın okuyucu,

Yukarıda yer alan hikaye firmalarımız Tetkik OSGB – Tetkik Danışmanlık tarafından sosyal sorumluluğumuz olan çocuklarımızı bilgilendirmek, okumaya, çalışmaya, doğal hayata heveslendirmek ülkemize ve geleceğimize yararlı bireyler olabilmelerine katkı sağlamak maksadı ile yayınlanmıştır.

Dr Mustafa KEBAT

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz. Varsa hatalarımızı bildirmeniz daha faydalı olmamıza desteğiniz bizim için çok değerli.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

⭐️⭐️⭐️⭐️

Daha Fazla

Genel, Sağlık Bülteni13 Ocak 2026