KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Testi – Modeli Eğitim El Kitabı
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Testi – Modeli Eğitim El Kitabı
İÇİNDEKİLER
BÖLÜM 1 – GİRİŞ ve KAVRAMSAL ÇERÇEVE
1.1 Eğitimin Amacı ve Kapsamı
- Bu eğitim neden veriliyor?
- KEBAT neyi çözmeyi hedefliyor?
1.2 İş Kazalarına Klasik Bakışın Sınırları
- “Eğitim vardı, talimat vardı” yanılgısı
- Kazaların görünmeyen nedenleri
1.3 Fonksiyonel Risk Nedir?
- Fiziksel uygunluk ≠ zihinsel uygunluk
- Anlık risk kavramı
BÖLÜM 2 – KEBAT MODELİNİN FELSEFESİ
2.1 KEBAT Bir Test Değil, Bir Modeldir
- Test–tarama–model farkı
2.2 KEBAT Ne Değildir?
- Sağlık muayenesi değildir
- Tanı koymaz
- Ceza aracı değildir
2.3 “İşe Uygunluk” Kavramının Yeniden Tanımı
- Günlük hayattan örnekler
- Vardiya ve yorgunluk etkisi
BÖLÜM 3 – KEBAT’İN ÖLÇTÜĞÜ FONKSİYONEL ALANLAR
3.1 Konsantrasyon (Dikkat ve Odaklanma)
- Sahadaki karşılığı
- Bozulma belirtileri
3.2 El–Göz Koordinasyonu
- Psikomotor kontrol neden kritiktir?
3.3 Bellek (Kısa Süreli Hafıza)
- Talimat unutma – kaza ilişkisi
3.4 Algı ve Aksiyon (Reaksiyon Süresi)
- Milisaniyelerin önemi
3.5 Teyit ve Takdir (Karar Verme)
- Yanlış karar – doğru uygulama farkı
BÖLÜM 4 – KEBAT NASIL UYGULANIR?
4.1 Uygulama Öncesi Hazırlık
- Kim uygular?
- Nerede ve ne zaman uygulanır?
4.2 Uygulama Süreci (Adım Adım)
- Talimat verme
- Gözlem
- Kayıt alma
4.3 Skorlama Mantığı
- Puanlama sistemi
- Neden “geçti/kaldı” yok?
BÖLÜM 5 – SONUÇLARIN YORUMLANMASI ve AKSİYONLAR
5.1 İşe Uygun – Şüpheli – Uygun Değil
- Her seviye ne anlama gelir?
5.2 Alınabilecek Önleyici Aksiyonlar
- Dinlenme
- Görev değişikliği
- Riskli işten geçici uzaklaştırma
5.3 Yanlış Uygulama Örnekleri
- Etiketleme
- Suçlama
- Disiplinle karıştırma
BÖLÜM 6 – HANGİ İŞLERDE KEBAT KRİTİKTİR?
6.1 Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşler
6.2 Makine ve Araç Operatörleri
6.3 Yüksekte Çalışma
6.4 Kritik Karar Noktaları
6.5 Vardiyalı ve Gece Çalışma
BÖLÜM 7 – HUKUKİ ÇERÇEVE ve SORUMLULUKLAR
7.1 6331 Sayılı Kanun Perspektifi
- Madde 4
- Madde 15
7.2 İşverenin Gözetim Borcu
7.3 Çalışanın Sorumluluğu
7.4 KEBAT ve KVKK Uyumu
BÖLÜM 8 – DENETİM ve OLAY SONRASI KULLANIM
8.1 Müfettiş İncelemelerinde KEBAT
8.2 İş Kazası Sonrası Kayıtların Önemi
8.3 “Bu kazadan önce ne yaptınız?” sorusuna cevap
BÖLÜM 9 – SAHA ÖRNEKLERİ ve VAKA ANALİZLERİ
9.1 Ramak Kala Senaryoları
9.2 KEBAT Uygulansaydı Ne Olurdu?
9.3 Grup Tartışma Soruları
BÖLÜM 10 – ÖZET, KONTROL LİSTELERİ ve EKLER
10.1 KEBAT Uygulayıcı Kontrol Listesi
10.2 Sık Sorulan Sorular
10.3 Yanlış Bilinenler
10.4 EK Belgeler (EK-1–EK-4 Referansı)
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli Eğitim Katılımcı El Kitabı
BÖLÜM 1 – GİRİŞ VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE
1.1. Eğitimin Amacı ve Kapsamı
Bu Eğitim Neden Veriliyor?
İş sağlığı ve güvenliği alanında son yıllarda yapılan düzenlemeler, yatırımlar ve eğitim faaliyetlerine rağmen iş kazalarının belirli bir düzeyin altına indirilememesi, mevcut yaklaşımların sorgulanmasını zorunlu kılmıştır.
Sahada karşılaşılan gerçeklik şudur:
- Çalışanlar çoğu zaman gerekli eğitimleri almıştır
- Talimatlar yazılıdır ve imza altına alınmıştır
- Kişisel koruyucu donanımlar mevcuttur
Buna rağmen kazalar meydana gelmektedir.
Bu durum, sorunun yalnızca bilgi, ekipman veya prosedür eksikliği ile açıklanamayacağını göstermektedir.
Bu eğitim; iş kazalarına yol açan görünmeyen, ölçülmeyen ve çoğu zaman fark edilmeyen bir risk alanına odaklanmak üzere tasarlanmıştır:
Çalışanın o andaki fonksiyonel işe uygunluk durumu.
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli eğitimi, klasik İSG eğitimlerinin yerine geçmek üzere değil; onları tamamlayan, derinleştiren ve sahaya indiren bir bakış açısı kazandırmak amacıyla verilmektedir.
KEBAT Neyi Çözmeyi Hedefliyor?
KEBAT modeli şu temel problemi ele alır:
Bir çalışan, tüm bilgi ve deneyimine rağmen, belirli bir anda yaptığı işi güvenli biçimde yapamayacak durumda olabilir.
Bu durum;
- Alkol veya madde etkisiyle
- Psikoaktif ilaç kullanımıyla
- Aşırı yorgunluk ve uykusuzlukla
- Dikkat ve algı bozulmasıyla
- Yoğun zihinsel veya duygusal yükle
ortaya çıkabilir.
Bu etkilerin önemli bir kısmı:
- Klinik bir hastalık oluşturmaz
- Dışarıdan bakıldığında fark edilmez
- Çalışanın kendisi tarafından da çoğu zaman doğru değerlendirilmez
KEBAT modeli, “kişide ne var?” sorusunu değil;
“Bu kişi şu anda bu işi güvenli şekilde yapabilecek durumda mı?”
sorusunu merkeze alır.
Eğitimin kapsamı bu nedenle;
- Fonksiyonel risk kavramını anlamayı
- İnsan performansındaki geçici düşüşleri tanımayı
- Bu düşüşlerin iş kazalarıyla ilişkisini kurmayı
- KEBAT modelinin mantığını ve kullanım alanlarını kavramayı
amaçlar.
1.2. İş Kazalarına Klasik Bakışın Sınırları
“Eğitim Vardı, Talimat Vardı” Yanılgısı
Birçok iş kazası inceleme raporunda benzer ifadeler yer alır:
- Çalışan gerekli eğitimi almıştı
- Talimatlar yazılıydı ve imzalıydı
- Daha önce aynı işi defalarca yapmıştı
Bu ifadeler doğru olabilir; ancak eksiktir.
Çünkü bu yaklaşım, çalışanın:
- Eğitimi aldığı günü
- Talimatı imzaladığı anı
referans alır.
Oysa kaza, bambaşka bir zamanda ve bambaşka bir zihinsel durumda meydana gelmiştir.
Klasik İSG yaklaşımı şuna dayanır:
“Bir kez öğrenilen bilgi, her zaman doğru şekilde uygulanır.”
Saha gerçekliği ise bunun tersini göstermektedir.
Kazaların Görünmeyen Nedenleri
Birçok kazanın arka planında şunlar yer alır:
- Dikkatin daralması
- Algının bozulması
- Tepki süresinin uzaması
- Karar verme kalitesinin düşmesi
Bu faktörler;
- Risk değerlendirme formlarında yer almaz
- Eğitim katılım listelerinde görünmez
- Sağlık raporlarında çoğu zaman saptanmaz
Ancak kazanın oluş anında belirleyici rol oynar.
Bu nedenle “dikkatsizlik” ifadesi, sorunu açıklamak yerine çoğu zaman örtbas eder.
KEBAT yaklaşımı, kazayı kişisel kusurla etiketlemek yerine şu soruyu sorar:
Bu dikkatsizlik hangi fonksiyonel bozulmanın sonucudur?
1.3. Fonksiyonel Risk Nedir?
Fiziksel Uygunluk ≠ Zihinsel Uygunluk
İş sağlığı uygulamalarında uygunluk kavramı çoğu zaman fiziksel yeterlilikle sınırlandırılır:
- Sağlık raporu alınmıştır
- Görme ve işitme testleri uygundur
- Bedensel engel yoktur
Ancak fiziksel olarak işe uygun olmak, zihinsel ve nöromotor olarak da uygun olmak anlamına gelmez.
Bir çalışan:
- Ayakta durabilir
- Aracı çalıştırabilir
- Makineyi kullanabilir
ancak;
- Tehlikeyi geç fark edebilir
- Yanlış refleks gösterebilir
- Basit karar hataları yapabilir
Bu durum, fonksiyonel riskin temelini oluşturur.
Anlık Risk Kavramı
Fonksiyonel risk, dinamik ve değişkendir.
Bir çalışanın fonksiyonel kapasitesi:
- Gün içinde
- Vardiyalar arasında
- Aynı vardiya süresince bile
değişebilir.
Bu nedenle fonksiyonel risk:
- Yıllık sağlık muayenesiyle
- Tek seferlik eğitimlerle
- Genel risk analizleriyle
tam olarak yakalanamaz.
Fonksiyonel risk, “şu an” ile ilgilidir.
KEBAT modeli, bu anlık riski kısa, pratik ve standart bir değerlendirme ile görünür kılmayı amaçlar.
Bu yaklaşımın temel varsayımı şudur:
Kazalar çoğu zaman kötü niyetten değil, geçici performans düşüşlerinden kaynaklanır.
BÖLÜM 2 – KEBAT MODELİNİN FELSEFESİ
2.1. KEBAT Bir Test Değil, Bir Modeldir
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli, çoğu zaman ilk bakışta bir “test” olarak algılanma eğilimindedir. Ancak bu yaklaşım eksik ve yanıltıcıdır.
KEBAT bir testten ibaret değildir; bütüncül bir risk yönetimi yaklaşımıdır.
Bu farkın doğru anlaşılması, modelin sahada doğru uygulanması ve hukuki olarak doğru konumlandırılması açısından kritik önemdedir.
Test – Tarama – Model Farkı
Bu üç kavram sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da işlevleri ve sonuçları farklıdır:
Test;
- Belirli bir parametreyi ölçer
- Genellikle kesin bir sonuç üretir
- Çoğu zaman bireysel tanı veya sınıflama amacı taşır
Örnek: Alkolmetre, laboratuvar testleri, klinik ölçümler.
Tarama;
- Olası bir riski erken aşamada fark etmeyi amaçlar
- Kesin tanı koymaz
- Önleyici aksiyon için sinyal üretir
Örnek: Görme taramaları, ön değerlendirme anketleri.
Model ise;
- Birden fazla parametreyi birlikte ele alır
- Süreç, uygulama, değerlendirme ve karar mekanizmasını kapsar
- Kurumsal sisteme entegre edilir
KEBAT bu üçüncü kategoriye girer.
KEBAT;
- Tek bir ölçümden oluşmaz
- Yalnızca sonuç değil, nasıl ve ne zaman uygulanacağını da tanımlar
- Eğitim, kayıt, değerlendirme ve karar süreçlerini birlikte ele alır
Bu nedenle KEBAT, bir “ölçüm aracı” değil, fonksiyonel risk yönetim modelidir.
2.2. KEBAT Ne Değildir?
KEBAT modelinin doğru anlaşılması kadar, ne olmadığının net biçimde ortaya konması da büyük önem taşır.
Yanlış beklentiler, yanlış uygulamalara ve ciddi hukuki risklere yol açabilir.
Sağlık Muayenesi Değildir
KEBAT;
- Periyodik sağlık muayenesinin alternatifi değildir
- İşyeri hekiminin görev alanını ikame etmez
- Klinik değerlendirme yapmaz
Sağlık muayenesi;
- Çalışanın genel sağlık durumunu
- Meslek hastalığı risklerini
- Uzun vadeli uygunluğunu
incelemeyi amaçlar.
KEBAT ise;
- O andaki fonksiyonel kapasiteyi
- İş kazası açısından anlık riski
değerlendirir.
Bu iki yaklaşım birbirini dışlamaz; tamamlar.
Tanı Koymaz
KEBAT:
- Alkol varlığı
- Madde kullanımı
- Psikiyatrik durum
- Nörolojik hastalık
tanısı koymaz.
KEBAT şu sorularla ilgilenmez:
- “Kişide hangi madde var?”
- “Hangi hastalığı var?”
KEBAT şu soruya odaklanır:
“Bu kişi şu anda bu işi güvenli şekilde yapabilecek durumda mı?”
Bu yaklaşım, modeli hem etik hem de hukuki açıdan güçlü kılar.
Ceza Aracı Değildir
KEBAT, disiplin veya yaptırım amacıyla tasarlanmamıştır.
Modelin temel varsayımı şudur:
Çalışanlar kaza yapmak istemez; ancak bazen güvenli çalışamayacak durumda olabilirler.
KEBAT’ın uygulanması;
- Suçlama
- Etiketleme
- Damgalama
amacı taşımaz.
Aksine;
- Çalışanı korumayı
- Kazayı önlemeyi
- Yönetimi proaktif hale getirmeyi
hedefler.
Bu nedenle sonuçlar;
- “Geçti / kaldı” şeklinde değil
- “İşe uygun / geçici olarak uygun değil”
şeklinde değerlendirilir.
2.3. “İşe Uygunluk” Kavramının Yeniden Tanımı
İşe uygunluk kavramı, geleneksel olarak statik bir değerlendirme olarak ele alınır.
Bir çalışan:
- İşe girişte sağlık raporu aldıysa
- Gerekli eğitimleri tamamladıysa
“işe uygundur” kabul edilir.
KEBAT modeli bu yaklaşımı yetersiz bulur.
Dinamik Bir Kavram Olarak İşe Uygunluk
KEBAT’a göre işe uygunluk:
- Sabit değil
- Zamanla değişen
- İşin niteliğine bağlı
bir durumdur.
Bir çalışanın işe uygunluğu;
- Sabah uygunken akşam uygun olmayabilir
- Gündüz vardiyasında uygunken gece vardiyasında riskli hale gelebilir
Günlük Hayattan Örnekler
Herkes şu durumu yaşamıştır:
- Uykusuz bir geceden sonra araç kullanmak
- Yoğun bir günün sonunda dikkat gerektiren bir iş yapmak
Bu durumlarda kişi:
- Ehliyet sahibidir
- Aracı kullanmayı bilir
Ancak risk altındadır.
KEBAT modeli, iş hayatında da aynı mantığı esas alır.
Bilmek, her zaman yapabilmek anlamına gelmez.
Vardiya ve Yorgunluk Etkisi
Vardiyalı çalışmada;
- Biyolojik ritim bozulur
- Dikkat ve tepki süresi düşer
- Hata yapma olasılığı artar
Özellikle:
- Gece vardiyaları
- Uzatılmış çalışma süreleri
- Arka arkaya gelen vardiyalar
fonksiyonel risk açısından kritik dönemlerdir.
KEBAT modeli, bu dönemlerde ek bir güvenlik katmanı oluşturur.
BÖLÜM 3 – KEBAT’İN ÖLÇTÜĞÜ FONKSİYONEL ALANLAR
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli, iş kazalarına yol açan insan kaynaklı riskleri soyut kavramlar üzerinden değil, sahada doğrudan karşılığı olan ölçülebilir fonksiyonel alanlar üzerinden ele alır.
Bu bölümde yer alan her fonksiyonel alan;
- İş kazası zincirinde kritik rol oynayan,
- Geçici olarak bozulabilen,
- Klinik hastalık olmaksızın risk yaratabilen
insan performansı bileşenleridir.
3.1. Konsantrasyon (Dikkat ve Odaklanma)
Sahadaki Karşılığı
Konsantrasyon, çalışanın yaptığı işe zihinsel olarak ne kadar “orada” olduğunun göstergesidir.
Sahada konsantrasyon;
- Tehlikeyi zamanında fark edebilme,
- Aynı anda birden fazla uyaranı yönetebilme,
- Dikkatini kritik noktada sürdürebilme
yetkinliği olarak karşımıza çıkar.
Örneğin:
- Forklift kullanan bir çalışanın hem yükü hem çevreyi izleyebilmesi,
- Kontrol odasında çalışan bir operatörün aynı anda birden fazla parametreyi takip edebilmesi,
yüksek konsantrasyon gerektirir.
Bozulma Belirtileri
Konsantrasyon bozulduğunda sahada sıklıkla şu durumlar gözlemlenir:
- Basit talimatların tekrar sorulması
- İşe başlama veya tamamlama süresinin uzaması
- Dikkatin kolayca dağılması
- Çevresel uyarıların geç fark edilmesi
Bu belirtiler çoğu zaman “önemsiz” olarak değerlendirilir; ancak kazadan önceki son sinyaller olabilir.
3.2. El–Göz Koordinasyonu
El–göz koordinasyonu, algılanan bilginin doğru ve zamanında motor harekete dönüştürülmesidir.
Psikomotor Kontrol Neden Kritiktir?
Makine, araç veya ekipman kullanan çalışanlarda:
- Hedefe doğru uzanma,
- Zamanında durdurma,
- Hassas manevra yapabilme
psikomotor kontrolün doğrudan sonucudur.
Koordinasyon bozulduğunda;
- Hedef şaşar,
- Hareket gecikir,
- Aşırı veya yetersiz kuvvet uygulanır.
Bu durum, özellikle döner ekipmanlar ve hareketli makinelerde ciddi kazalara yol açabilir.
3.3. Bellek (Kısa Süreli Hafıza)
Kısa süreli hafıza, verilen bilginin kısa bir zaman aralığında hatırlanıp uygulanabilmesini sağlar.
Talimat Unutma – Kaza İlişkisi
Birçok iş kazasında;
- Bir adımın atlandığı,
- Kontrol listesinin eksik uygulandığı,
- Sıralamanın karıştırıldığı
tespit edilir.
Bu durum çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, kısa süreli hafıza zayıflığından kaynaklanır.
Yorgunluk, stres ve zihinsel yük;
- Bilginin hatırlanmasını,
- Talimatın doğru sırayla uygulanmasını
zorlaştırır.
3.4. Algı ve Aksiyon (Reaksiyon Süresi)
Reaksiyon süresi, algılanan bir uyarana verilen ilk motor yanıt arasındaki zaman dilimidir.
Milisaniyelerin Önemi
Birçok kazada kritik an;
- Frenin geç basılması,
- Acil durdurmanın gecikmesi,
- Yanlış yöne refleks gösterilmesi
şeklinde ortaya çıkar.
Bu gecikmeler çoğu zaman milisaniyeler düzeyindedir; ancak sonuçları ağırdır.
Uykusuzluk, alkol, ilaçlar ve dikkat dağınıklığı reaksiyon süresini belirgin şekilde uzatır.
KEBAT modeli, bu gecikmeleri doğrudan ölçmeyi hedefler.
3.5. Teyit ve Takdir (Karar Verme)
Karar verme, algılanan bilginin doğru yorumlanması ve uygun aksiyonun seçilmesidir.
Yanlış Karar – Doğru Uygulama Farkı
Bir çalışan;
- Talimatı biliyor olabilir,
- Doğru ekipmana sahip olabilir,
ancak yanlış anda yanlış kararı verebilir.
Örneğin;
- “Bir şey olmaz” düşüncesiyle koruyucuyu devre dışı bırakmak,
- Riskli bir durumu normalleştirmek,
fonksiyonel karar hatalarına örnektir.
KEBAT, bu tür yargı ve teyit hatalarının erken sinyallerini yakalamayı amaçlar.
BÖLÜM 4 – KEBAT NASIL UYGULANIR?
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli’nin en kritik gücü, sahada uygulanabilir, standartlaştırılabilir ve denetlenebilir bir yapıya sahip olmasıdır.
Bu bölüm, KEBAT’ın keyfî bir uygulama değil; belirli kuralları, sınırları ve kayıt sistemi olan resmî bir değerlendirme süreci olduğunu ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır.
4.1. Uygulama Öncesi Hazırlık
Kim Uygular?
KEBAT uygulaması, rastgele kişiler tarafından yapılamaz.
Modelin güvenilirliği ve hukuki geçerliliği açısından uygulayıcı profili net biçimde tanımlanmıştır.
KEBAT aşağıdaki kişiler tarafından uygulanabilir:
- İşyeri hekimi (tıbbi değerlendirme yapmaksızın, fonksiyonel tarama kapsamında)
- İş güvenliği uzmanı
- KEBAT uygulayıcı eğitimi almış İSG personeli
- İşveren tarafından yazılı olarak yetkilendirilmiş yönetici veya vardiya amiri
Burada temel kriter şudur:
Uygulayıcı, testin sonucundan çıkar veya ceza üretmeyecek, yalnızca işe uygunluk riskini yönetecek konumda olmalıdır.
Uygulayıcı;
- Tanı koymaya çalışmaz
- Yorum eklemez
- Kişisel kanaatini değil, standart gözlemi kayda geçirir
Nerede ve Ne Zaman Uygulanır?
KEBAT uygulaması, sahaya en yakın ve dikkat dağıtıcı unsurlardan arındırılmış bir ortamda yapılır.
Uygulama alanı:
- Gürültüden mümkün olduğunca uzak
- Ayakta veya oturarak rahat uygulama yapılabilecek
- Gizliliği sağlayan
bir alan olmalıdır.
Uygulama zamanları şunlardır:
- Vardiya başlangıcında
- Yüksek riskli iş öncesinde
- Gece vardiyası başlangıcında
- Ramak kala veya riskli davranış gözlemi sonrası
- Yönetimin gerekli gördüğü özel durumlarda
KEBAT, rutin ve önleyici bir uygulamadır; olağanüstü hâl aracı değildir.
4.2. Adım Adım Uygulama Süreci
KEBAT uygulaması kısa sürer (ortalama 2–5 dakika) ancak belirli bir sırayla yapılmalıdır.
Adım 1: Talimat Verme
Uygulayıcı, çalışana test öncesinde şu çerçevede bilgi verir:
- Uygulamanın amacı cezalandırma değildir
- Sağlık muayenesi yapılmamaktadır
- Değerlendirme anlık işe uygunlukla ilgilidir
Talimatlar:
- Açık
- Kısa
- Standart ifadelerle
verilmelidir.
Talimatların anlaşılması, değerlendirmenin bir parçasıdır.
Adım 2: Gözlem
KEBAT’ın en önemli bileşeni, yapılandırılmış gözlemdir.
Gözlem sırasında uygulayıcı şunlara dikkat eder:
- Talimatı anlama hızı
- Göreve başlama gecikmesi
- El–göz koordinasyonu
- Dikkatin sürdürülmesi
- Hata yapıldığında toparlanma becerisi
Bu gözlemler öznel yorumlarla değil, önceden tanımlanmış kriterlerle yapılır.
Adım 3: Kayıt Alma
KEBAT uygulamasının en kritik unsurlarından biri kayıt sistemidir.
Kayıt;
- Tarih ve saat bilgisiyle
- Uygulayıcı adıyla
- Standart form üzerinden
alınır.
Kayıt tutulmayan bir KEBAT uygulaması, yapılmamış kabul edilir.
4.3. Skorlama Mantığı
Puanlama Sistemi
KEBAT’ta her fonksiyonel alan, belirlenmiş puan aralıklarıyla değerlendirilir.
Amaç, çalışanın:
- Hangi alanda
- Ne düzeyde
- Ne tür bir risk taşıdığını
görünür kılmaktır.
Puanlama;
- “iyi/kötü”
- “var/yok”
ikiliğinden bilinçli olarak kaçınır.
Çünkü insan performansı siyah–beyaz değildir.
Neden “Geçti / Kaldı” Yok?
“Geçti/kaldı” yaklaşımı:
- Eğitsel değildir
- Savunmacı davranışı tetikler
- Çalışanı cezaya odaklar
KEBAT ise şunu hedefler:
Riski sınıflandırmak ve yönetmek.
Bu nedenle sonuçlar:
- İşe uygun
- Dikkat gerektirir
- Geçici olarak uygun değil
şeklinde yorumlanır.
Bu yaklaşım;
- Çalışanı korur
- Yönetimi güçlendirir
- Hukuki savunmayı destekler
BÖLÜM 5 – SONUÇLARIN YORUMLANMASI ve AKSİYONLAR
5.1 İşe Uygun – Şüpheli – Uygun Değil
KEBAT Modeli’nde elde edilen skorlar, tek başına “iyi” ya da “kötü” şeklinde yorumlanmaz. Amaç, çalışanın o anki fonksiyonel durumunu, yaptığı veya yapacağı işin risk profili ile birlikte değerlendirmektir. Bu nedenle sonuçlar üç ana yorum düzeyinde ele alınır:
a) İşe Uygun
Bu seviye, çalışanın ölçülen fonksiyonel alanlar açısından beklenen performans aralığında olduğunu gösterir. Dikkat, reaksiyon, koordinasyon ve karar verme kapasitesi; mevcut vardiya, görev ve çevresel koşullar altında kabul edilebilir risk düzeyindedir.
Önemli bir nokta şudur: “İşe uygun” ifadesi, çalışanın her koşulda ve her işte risksiz olduğu anlamına gelmez. Bu sonuç yalnızca ölçüm anı ve tanımlı iş için geçerlidir. KEBAT, sürekli geçerliliği olan bir belge değil, anlık bir risk fotoğrafı üretir.
Bu grupta yapılması gereken temel aksiyonlar:
- Mevcut görevin planlandığı şekilde sürdürülmesi
- Rutin İSG uygulamalarının devamı
- Ölçüm sonuçlarının kayıt altına alınması
b) Şüpheli
“Şüpheli” sonucu, çalışanın fonksiyonel alanlarının bir veya birkaçında sınırda bozulma belirtileri olduğunu gösterir. Bu durum, henüz açık bir uygunsuzluk anlamına gelmez; ancak riskli işlerde kaza olasılığının arttığını işaret eder.
Şüpheli düzey genellikle şu durumlarla ilişkilidir:
- Uzamış vardiya veya yetersiz dinlenme
- Dikkat bölünmesi
- Hafif yorgunluk veya zihinsel yüklenme
- Çevresel stres faktörleri
Bu seviye, KEBAT’ın en kritik çıktılarından biridir. Çünkü klasik sistemlerde çoğu kaza, çalışan henüz “tamamen uygun değil” hale gelmeden önce, bu ara bölgede meydana gelir.
Bu grupta temel yaklaşım:
- Riskli işlerin yeniden değerlendirilmesi
- Kısa süreli dinlenme veya görev uyarlaması
- Gerekirse ölçümün belirli bir süre sonra tekrarlanmasıdır.
c) Uygun Değil
“Uygun değil” sonucu, çalışanın ölçülen fonksiyonel alanlarında belirgin bozulma olduğunu gösterir. Bu durumda çalışanın, özellikle yüksek riskli işlerde görev alması kabul edilemez risk oluşturur.
Bu sonuç bir tanı değildir; sağlık durumu hakkında hüküm vermez. Yalnızca, çalışanın mevcut koşullar altında güvenli çalışamayacağını ifade eder.
Bu seviyede temel ilke şudur: Kaza olduktan sonra müdahale etmek yerine, kaza olmadan önce işi durdurmak.
5.2 Alınabilecek Önleyici Aksiyonlar
KEBAT sonuçlarının en önemli çıktısı, alınabilecek orantılı ve önleyici aksiyonların tanımlanmasını sağlamasıdır. Bu aksiyonlar cezalandırıcı değil, koruyucu ve geçicidir.
a) Dinlenme
En sık başvurulan ve en etkili aksiyonlardan biri, çalışanın kısa veya planlı dinlenmeye alınmasıdır. Yapılan çok sayıda saha gözlemi, dikkat ve reaksiyon bozulmalarının önemli bir kısmının uygun dinlenme sonrası düzeldiğini göstermektedir.
Dinlenme aksiyonu:
- Çalışanı etiketlemez
- İş ilişkisinde kalıcı bir iz bırakmaz
- Hem çalışan hem işveren açısından düşük maliyetlidir
b) Görev Değişikliği
Bazı durumlarda çalışanın tamamen işten uzaklaştırılması yerine, risk seviyesi daha düşük bir göreve geçici olarak alınması yeterli olabilir.
Örneğin:
- Yüksekte çalışacak bir personelin geçici olarak yer seviyesinde görevlendirilmesi
- Ağır makine kullanacak bir çalışanın kontrol veya destek görevine alınması
Bu yaklaşım, iş sürekliliğini korurken riski yönetmeyi sağlar.
c) Riskli İşten Geçici Uzaklaştırma
Fonksiyonel bozulmanın belirgin olduğu durumlarda, çalışanın yüksek riskli işlerden geçici olarak uzaklaştırılması gerekir. Buradaki “geçici” vurgusu kritiktir.
Bu aksiyon:
- Disiplin cezası değildir
- Performans değerlendirmesi değildir
- Sağlık raporu yerine geçmez
Amaç yalnızca, hem çalışanı hem de çalışma ortamındaki diğer kişileri korumaktır.
5.3 Yanlış Uygulama Örnekleri
KEBAT Modeli, doğru uygulanmadığında amacının tam tersine hizmet edebilir. Bu nedenle yanlış uygulama örneklerinin açıkça tanımlanması, sistemin sürdürülebilirliği açısından zorunludur.
a) Etiketleme
Çalışanların KEBAT sonuçlarına göre etiketlenmesi (“hep şüpheli”, “zayıf”, “sorunlu” gibi) modelin ruhuna tamamen aykırıdır. KEBAT, kişiyi değil anı ve koşulu değerlendirir.
Etiketleme:
- Güven ilişkisini bozar
- Ölçümün doğruluğunu düşürür
- Çalışanların sistemi sabote etmesine yol açar
b) Suçlama
Bir çalışanın “uygun değil” sonucu alması, onun hatalı veya ihmalkâr olduğu anlamına gelmez. Bu sonucu kişisel bir kusur gibi sunmak, KEBAT’ı önleyici bir araçtan cezalandırıcı bir mekanizmaya dönüştürür.
c) Disiplinle Karıştırma
KEBAT sonuçlarının doğrudan disiplin süreçlerine bağlanması, sistemin en tehlikeli yanlış kullanımıdır. Böyle bir uygulama:
- Hukuki açıdan savunulamaz
- İSG’nin önleyici karakterini zedeler
- Çalışan katılımını tamamen ortadan kaldırır
KEBAT, bir denetim veya ceza sistemi değil; erken uyarı ve risk yönetimi modelidir.
BÖLÜM 6 – HANGİ İŞLERDE KEBAT KRİTİKTİR?
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli, teorik olarak her işte uygulanabilir olmakla birlikte, bazı iş gruplarında kritik bir risk kontrol aracı niteliği taşır. Bu bölümde KEBAT’ın hangi işlerde neden vazgeçilmez olduğu, işin doğası, risk profili ve insan faktörü ilişkisi üzerinden ele alınmaktadır.
Buradaki temel yaklaşım şudur:
Bir iş ne kadar az telafi edilebilir hata içeriyorsa, çalışanın anlık zihinsel ve nöromotor uygunluğu o kadar hayati hale gelir.
6.1 Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşler
Tehlikeli ve çok tehlikeli işler; hata toleransı düşük, zincirleme risk içeren ve çoğu zaman geri dönüşü olmayan sonuçlara yol açabilen faaliyetleri kapsar. İnşaat, madencilik, metal sanayi, kimya, enerji üretimi ve ağır sanayi bu gruba dahildir.
Bu işlerde kazaların önemli bir bölümü:
- Bilgi eksikliğinden değil,
- Talimat yokluğundan değil,
- Eğitim verilmemesinden değil,
anlık dikkat, algı ve karar verme bozulmasından kaynaklanır.
KEBAT’ın bu işlerde kritik olmasının temel nedenleri:
- Çalışanın işe girişte veya vardiya ortasında fonksiyonel olarak uygun olup olmadığını hızlıca ortaya koyması,
- Yorgunluk, uykusuzluk, stres, ilaç kullanımı gibi klasik muayenelerde görünmeyen riskleri yakalaması,
- İşverenin “öngörülebilir risk” karşısında önleyici bir sistem kurduğunu belgelemesi.
Tehlikeli işlerde KEBAT, bir kontrol aracı olmanın ötesinde iş kazası zincirini daha başlamadan kesen bir bariyer işlevi görür.
6.2 Makine ve Araç Operatörleri
Makine ve araç kullanımı, insan–makine etkileşiminin en yoğun olduğu çalışma alanlarından biridir. Forklift, vinç, crane, iş makineleri, üretim hatları ve taşıma araçları bu kapsamdadır.
Bu tür işlerde riskin temel kaynağı çoğu zaman makinenin kendisi değil, makineyi kullanan insanın o anki performansıdır.
Makine operatörlerinde kritik fonksiyonel gereklilikler:
- Sürekli ve bölünmeyen dikkat,
- Hızlı ve doğru reaksiyon,
- El–göz koordinasyonu,
- Ani durumlarda doğru karar verme.
KEBAT bu noktada şunu sorgular:
“Bu kişi ehliyetli mi?” değil,
“Bu kişi şu an bu makineyi güvenle kullanabilecek durumda mı?”
Bu ayrım özellikle kazalardan sonra yapılan soruşturmalarda belirleyici hale gelir. Zira ehliyet ve eğitim belgeleri mevcut olsa dahi, anlık fonksiyonel yetersizlik kazanın temel nedeni olabilir.
6.3 Yüksekte Çalışma
Yüksekte çalışma; düşme riskinin yüksek, hatanın telafisinin çoğu zaman mümkün olmadığı işlerden biridir. İskele, çatı, platform, kule, enerji iletim hatları ve benzeri faaliyetler bu gruba girer.
Yüksekte çalışmada risk şu özelliklerle tanımlanır:
- Tek bir yanlış adımın ölümcül olabilmesi,
- Koruyucu ekipman olsa dahi refleks ve denge kaybının ağır sonuçlar doğurması,
- Çalışanın kendi hatasını düzeltme şansının çok sınırlı olması.
Bu nedenle yüksekte çalışmada sadece:
- Fiziksel uygunluk,
- KKD kullanımı,
- Talimat bilgisi
yeterli değildir.
KEBAT, yüksekte çalışacak kişinin:
- Dikkatinin dağınık olup olmadığını,
- Reaksiyonlarının yavaşlayıp yavaşlamadığını,
- Psikomotor kontrolünde bozulma olup olmadığını
uygulama öncesinde ortaya koyarak, düşme riskini daha iş başlamadan yönetilebilir hale getirir.
6.4 Kritik Karar Noktaları
Bazı çalışanlar doğrudan fiziksel risk altında olmasalar bile, aldıkları kararlarla çok sayıda çalışanın güvenliğini etkiler. Bu kişiler;
- Vardiya amirleri,
- Kontrol odası operatörleri,
- Proses izleme ve müdahale personeli,
- Enerji, basınç, sıcaklık gibi kritik parametreleri yöneten görevlerdir.
Bu pozisyonlarda yapılan hatalar:
- Gecikmeli fark edilir,
- Zincirleme sonuçlar doğurur,
- Çoğu zaman kazadan sonra geri döndürülemez.
KEBAT bu tür görevlerde, kişinin:
- Algılama doğruluğunu,
- Bilgiyi doğru yorumlayıp yorumlamadığını,
- Risk–doğru/yanlış ayrımını sağlıklı yapıp yapmadığını
fonksiyonel olarak değerlendirir.
Bu sayede kritik kararların, uygun olmayan bir zihinsel durumda alınmasının önüne geçilir.
6.5 Vardiyalı ve Gece Çalışma
Vardiyalı ve gece çalışma, insan biyolojisine doğrudan müdahale eden bir çalışma biçimidir. Sirkadiyen ritmin bozulması;
- Dikkat azalması,
- Reaksiyon süresinde uzama,
- Karar hatalarında artış
ile doğrudan ilişkilidir.
Bu etki çoğu zaman çalışan tarafından fark edilmez veya normal kabul edilir. Ancak istatistikler, gece ve vardiya kazalarının:
- Daha ağır sonuçlu,
- Daha yüksek ölüm ve yaralanma oranına sahip olduğunu göstermektedir.
KEBAT, vardiyalı çalışmada:
- Vardiya başında,
- Uzun vardiya ortasında,
- Fazla mesai öncesinde
uygulanarak, çalışanın biyolojik olarak işe uygun olup olmadığını pratik biçimde değerlendirir.
Bu yaklaşım, vardiya planlamasının da statik değil, dinamik bir risk yönetimi süreci olduğunu ortaya koyar.
KEBAT’ın:
- Her iş için değil,
- Ama doğru işlerde uygulandığında son derece güçlü
bir risk kontrol aracı olduğu nettir.
KEBAT’ın kritik olduğu işlerde ortak payda şudur:
Hata pahalıdır, telafi zordur ve insan faktörü belirleyicidir.
Bu nedenle KEBAT, bu işlerde bir tercih değil, çağdaş iş sağlığı ve güvenliği anlayışının doğal bir uzantısıdır.
BÖLÜM 7 – HUKUKİ ÇERÇEVE ve SORUMLULUKLAR
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli, hukuki açıdan boşlukta duran bir uygulama değildir. Aksine; mevcut iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının öngördüğü yükümlülüklerin sahadaki karşılığını somutlaştıran, işverenin gözetim borcunu yerine getirdiğini gösteren önleyici bir sistemdir.
Bu bölümde KEBAT’ın hukuki zemini; işveren, çalışan ve uygulayıcı perspektifinden ele alınmakta, aynı zamanda kişisel verilerin korunması bakımından sınırları net biçimde çizilmektedir.
7.1 – 6331 Sayılı Kanun Perspektifi
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, iş kazalarını yalnızca sonuç üzerinden değil, önlenebilir riskler üzerinden ele alır. Kanunun ruhu; kazadan sonra sorumlu aramak değil, kazaya giden süreci yönetmektir.
Madde 4 – İşverenin Genel Yükümlülüğü
Madde 4’e göre işveren;
- Çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla,
- Mesleki risklerin önlenmesi için gerekli her türlü tedbiri almakla,
- Organizasyon, araç, gereç ve yöntemleri sağlamakla yükümlüdür.
Burada dikkat edilmesi gereken kritik nokta şudur:
“Sağlık” kavramı yalnızca hastalık veya tanı ile sınırlı değildir.
Çalışanın:
- Dikkatinin,
- Algısının,
- Reaksiyon yeteneğinin
bozulduğu bir durumda çalıştırılması, işverenin riskleri önleme yükümlülüğü ile bağdaşmaz.
KEBAT, Madde 4 kapsamında işverenin;
- Öngörülebilir bir riski fark ettiğini,
- Bu riske karşı sistematik bir önlem geliştirdiğini,
- Kontrol ve izleme mekanizması kurduğunu
gösteren somut bir uygulamadır.
Madde 15 – Sağlık Gözetimi
Madde 15, çalışanların yaptıkları işin niteliğine uygun şekilde sağlık gözetimine tabi tutulmasını zorunlu kılar.
KEBAT bu noktada doğru şekilde konumlandırılmalıdır:
- Bir sağlık muayenesi değildir,
- Tanı koymaz,
- Laboratuvar veya klinik test değildir.
Ancak;
- İşe uygunluk açısından önleyici bir tarama niteliği taşır,
- Çalışanın o anki fonksiyonel kapasitesini değerlendirir,
- Sağlık gözetimini tamamlayıcı bir araçtır.
Bu yönüyle KEBAT, Madde 15’in öngördüğü “önleyici yaklaşım” ile birebir örtüşür.
7.2 İşverenin Gözetim Borcu
İşverenin gözetim borcu, yalnızca talimat vermek veya eğitim düzenlemekle sınırlı değildir. Yargı içtihatlarında da sıkça vurgulandığı üzere;
“Risk öngörülebilir ise, önlem alınmalıdır.”
Bu bağlamda gözetim borcu;
- Çalışanın işe uygunluğunu izlemeyi,
- Riskli durumları fark etmeyi,
- Gerekli hallerde müdahale etmeyi
içerir.
KEBAT, işverenin gözetim borcunu şu açılardan güçlendirir:
- Denetimin rastlantısal değil, sistematik olduğunu gösterir,
- Müdahalenin keyfi değil, önceden tanımlı kriterlere dayandığını ortaya koyar,
- Kazadan sonra “hiçbir kontrol yapılmadı” iddiasını geçersiz kılar.
Bu nedenle KEBAT, işveren açısından yalnızca bir İSG aracı değil, aynı zamanda hukuki risk yönetimi mekanizmasıdır.
7.3 Çalışanın Sorumluluğu
6331 sayılı Kanun, iş sağlığı ve güvenliğini yalnızca işverenin yükümlülüğü olarak görmez. Çalışan da;
- Kendisine verilen talimatlara uymakla,
- Kendi sağlığını ve güvenliğini tehlikeye sokacak davranışlardan kaçınmakla,
- İş güvenliği önlemlerine riayet etmekle
yükümlüdür.
KEBAT uygulaması sırasında çalışanın sorumluluğu şunları kapsar:
- Uygulamaya dürüst ve iş birliği içinde katılmak,
- Bilinçli olarak sonucu yanıltmaya çalışmamak,
- Uygun bulunmadığı durumda verilen geçici önlemlere uymak.
Bu yaklaşım, KEBAT’ın bir denetim–ceza ilişkisi değil, ortak güvenlik sorumluluğu olduğunu pekiştirir.
7.4 KEBAT ve KVKK Uyumu
KEBAT uygulamalarında kişisel verilerin korunması temel bir ilkedir. Bu noktada dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
- KEBAT sağlık verisi üretmez; tanı veya teşhis içermez.
- Kayıtlar, çalışanın anlık işe uygunluğuna ilişkin fonksiyonel değerlendirme niteliğindedir.
- Sonuçlar, “alkollü”, “uyuşturucu kullanmış” gibi nitelemeler içermez.
KVKK uyumu açısından temel prensipler:
- Amaçla sınırlılık: Veriler yalnızca iş sağlığı ve güvenliği amacıyla kullanılır.
- Veri minimizasyonu: Gereksiz bilgi toplanmaz.
- Saklama süresi: Mevzuata ve kurum prosedürüne uygun sürelerle sınırlıdır.
- Erişim yetkisi: Sadece yetkilendirilmiş kişilerle sınırlıdır.
Çalışanlara yapılan açık bilgilendirme ve bildirim metinleriyle birlikte uygulandığında, KEBAT KVKK açısından orantılı, meşru ve hukuka uygun bir uygulama çerçevesi sunar.
BÖLÜM 8 – DENETİM ve OLAY SONRASI KULLANIM
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli yalnızca kaza öncesi bir önlem değildir. Aynı zamanda denetimlerde, müfettiş incelemelerinde ve iş kazası sonrası süreçlerde işverenin risk yönetimi yaklaşımını ortaya koyan güçlü bir belgeleme ve savunma aracıdır.
Bu bölümde KEBAT’ın; denetim anında, kaza sonrasında ve hukuki sorgulamalarda nasıl konumlandığı ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
8.1 Müfettiş İncelemelerinde KEBAT
İş müfettişi incelemelerinde temel sorgulama ekseni şudur:
“İşveren, bu kazaya yol açabilecek riskleri öngörmüş ve önleyici tedbir almış mıdır?”
Bu noktada yalnızca;
- Risk değerlendirme dokümanları,
- Eğitim katılım listeleri,
- Talimat ve prosedürler
çoğu zaman yeterli görülmez. Müfettişler, riskin sahada nasıl yönetildiğini görmek ister.
KEBAT, müfettiş incelemelerinde şu avantajları sağlar:
- Denetimin kağıt üzerinde değil, uygulamada var olduğunu gösterir.
- Çalışanın işe başlamadan önce veya vardiya sırasında fonksiyonel olarak değerlendirildiğini belgelendirir.
- Alınan önlemlerin rastgele değil, standart ve sistematik olduğunu ortaya koyar.
Müfettiş açısından KEBAT;
- Önleyici yaklaşımın somut örneği,
- “Öngörülebilir risk” kavramına verilen pratik yanıt,
- İşverenin gözetim borcunu yerine getirdiğinin göstergesidir.
Bu nedenle KEBAT kayıtları, denetimlerde açıklayıcı ve rahatlatıcı bir rol üstlenir.
8.2 İş Kazası Sonrası Kayıtların Önemi
Bir iş kazası meydana geldikten sonra süreç yalnızca olayın kendisiyle sınırlı kalmaz.
İnceleme şu başlıklara odaklanır:
- Kaza öncesinde hangi önlemler vardı?
- Riskler biliniyor muydu?
- Bu risklere karşı ne yapıldı?
KEBAT kayıtları bu sorulara kronolojik ve somut cevaplar üretir.
Özellikle aşağıdaki unsurlar kritik önem taşır:
- Kazaya karışan çalışanın kaza öncesi fonksiyonel durumu,
- “İşe uygun”, “şüpheli” veya “uygun değil” değerlendirmesi,
- Alınmışsa geçici önlemler (dinlenme, görev değişikliği vb.).
Bu kayıtlar sayesinde;
- Kaza tekil bir olay olarak ele alınabilir,
- Sistematik bir ihmal iddiası zayıflatılır,
- İşverenin kazaya giden süreci yönettiği gösterilir.
Aksi durumda, yani hiçbir kayıt yoksa, varsayımlar devreye girer ve bu durum çoğu zaman işveren aleyhine yorumlanır.
8.3 “Bu Kazadan Önce Ne Yaptınız?” Sorusuna Cevap
İş kazası sonrası denetimlerde, savcılık soruşturmalarında ve bilirkişi raporlarında en sık sorulan soru şudur:
“Bu kazadan önce siz ne yaptınız?”
KEBAT bu soruya şu çerçevede net bir cevap üretir:
- Risk değerlendirmesi yapıldı.
- Yüksek riskli işler belirlendi.
- Bu işler için fonksiyonel işe uygunluk tarama modeli kuruldu.
- Çalışanlar işe başlamadan önce veya vardiya sırasında değerlendirildi.
- Uygun bulunmayan durumlarda geçici önleyici aksiyonlar alındı.
Bu cevap zinciri, işverenin yaklaşımını şu şekilde konumlandırır:
- Kaza sonrası değil, kaza öncesi aksiyon alan,
- Reaktif değil, proaktif davranan,
- Sorumluluğu yalnızca çalışana yüklemeyen,
- Sistemi kuran ve işleten bir yönetim anlayışı.
Bu durum hem idari hem de adli süreçlerde işveren lehine güçlü bir zemin oluşturur.
KEBAT, yalnızca “kaza olmasın” diye değil;
kaza olursa neyin yapıldığını gösterebilmek için de hayati bir sistemdir.
BÖLÜM 9 – SAHA ÖRNEKLERİ ve VAKA ANALİZLERİ
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli’nin en güçlü yönlerinden biri, soyut bir kavram olmaması; sahadaki gerçek olaylarla birebir örtüşmesidir. Bu bölümde, farklı sektörlerden seçilmiş ramak kala senaryoları, bu senaryolarda KEBAT uygulanmış olsaydı sürecin nasıl değişebileceği ve eğitimlerde kullanılabilecek tartışma soruları yer almaktadır.
Amaç; katılımcıların modeli ezberlemesi değil, olaylar üzerinden içselleştirmesidir.
9.1 Ramak Kala Senaryoları
Senaryo 1 – Forklift Operatörü (Dikkat ve Reaksiyon)
Bir depo sahasında forklift operatörü, geri manevra sırasında yaya geçiş alanına yaklaşan bir çalışanı son anda fark eder ve ani fren yapar. Çarpma olmaz; olay “ramak kala” olarak kayda geçer.
Olay sonrası yapılan değerlendirmede:
- Operatörün vardiyasının 10. saatinde olduğu,
- Bir önceki gece yeterli uyku uyumadığı,
- Forklift’i yıllardır kullandığı için kendini “rahat” hissettiği
anlaşılır.
Bu olayda dikkat çekici nokta şudur:
Ekipman sağlamdır, alan işaretlidir, operatör eğitimlidir. Ancak fazla mesai, uyku – dinlenme eksiği, dikkatin tünelleşmesine, devamında anlık dikkat ve reaksiyon bozulması ile kazaya çok yaklaşılmasına neden olmuştur.
Senaryo 2 – Yüksekte Çalışma (Psikomotor Kontrol)
Bakım ekibinde çalışan bir personel, platform üzerinde çalışırken dengesini kaybeder; emniyet kemeri sayesinde düşmez. Olay ciddi bir yaralanmaya yol açmaz ancak potansiyel olarak ölümcül bir risk içerir.
İnceleme sonucunda:
- Çalışanın sabah saatlerinde soğuk algınlığı nedeniyle ilaç kullandığı,
- Kendini “iyi hissettiğini” beyan ettiği,
- Ancak ince motor kontrolünde hafif bir yavaşlama olduğu
tespit edilir.
Bu tür durumlar çoğu zaman çalışanın kendisi tarafından fark edilmez ve bildirilmez.
Kullanılan ilaçlar, bilişsel ve motor fonksiyonlarda yavaşama yada bozulmaya yol açabilir.
Senaryo 3 – Kontrol Odası (Algı ve Karar Verme)
Bir enerji tesisinde kontrol odası operatörü, ekranda görünen basınç artışını geç fark eder. Müdahale edilir ve sistem durdurulur; büyük bir arıza önlenir.
Sonradan yapılan analizde:
- Operatörün uzun süredir vardiyalı çalıştığı,
- Gece vardiyalarında dikkat düşüşü yaşadığı,
- Alarm yorgunluğu belirtileri gösterdiği
ortaya çıkar.
Bu senaryo, fiziksel riskten çok bilişsel yük ve karar kalitesi ile ilgilidir.
9.2 KEBAT Uygulansaydı Ne Olurdu?
Bu senaryolar KEBAT perspektifinden değerlendirildiğinde, sürecin nasıl değişeceği net biçimde görülür.
Senaryo 1 için KEBAT Yaklaşımı
- Vardiya başında veya vardiya ortasında yapılan KEBAT uygulamasında,
- Operatörün reaksiyon süresinde uzama ve dikkat dağınıklığı saptanabilirdi.
Bu durumda:
- Operatör “şüpheli” olarak değerlendirilir,
- Kısa süreli dinlenme veya görev rotasyonu uygulanır,
- Yoğun yaya trafiği olan alandan geçici olarak uzaklaştırılırdı.
Sonuç olarak ramak kala olayın yaşanma ihtimali önemli ölçüde azalırdı.
Senaryo 2 için KEBAT Yaklaşımı
- Yüksekte çalışma öncesi yapılan kısa bir KEBAT taraması,
- Psikomotor koordinasyondaki bozulmayı ortaya koyabilirdi.
Bu durumda:
- Çalışan geçici olarak yüksekte çalışmadan alınır,
- Yer seviyesinde görev verilir veya çalışmaya ara verdirilirdi.
Bu yaklaşım çalışanın cezalandırılması değil, hayatının korunması anlamına gelirdi.
Senaryo 3 için KEBAT Yaklaşımı
- Gece vardiyası öncesi veya vardiya sırasında yapılan değerlendirmede,
- Algı ve karar verme alanında yavaşlama tespit edilebilirdi.
Bu durumda:
- İkili kontrol sistemi devreye alınır,
- Kritik müdahaleler için ikinci bir onay mekanizması kurulur,
- Operatör desteklenirdi.
Bu sayede hata zinciri büyümeden kırılmış olurdu.
9.3 Grup Tartışma Soruları
Bu vaka analizleri eğitimlerde grup çalışmalarıyla ele alındığında, modelin etkisi önemli ölçüde artar. Aşağıdaki sorular, katılımcıların düşünmesini ve deneyimlerini paylaşmasını amaçlar:
- Bu olayda gerçekten eksik olan neydi: bilgi mi, dikkat mi, karar mı?
- Çalışan kendini uygun hissederken sistem neden farklı düşünmelidir?
- Bu olay sizin iş yerinizde yaşansaydı, hangi aşamada fark edilebilirdi?
- KEBAT uygulaması hangi noktada devreye girmeliydi?
- Alınacak önlem çalışana nasıl anlatılmalıydı ki direnç oluşmasın?
Bu sorular, KEBAT’ın yalnızca bir kontrol mekanizması değil, ortak öğrenme ve farkındalık aracı olduğunu da ortaya koyar.
KEBAT’ın;
- Gerçek saha olaylarıyla uyumu,
- Ramak kala olayları önlemedeki potansiyeli,
- Eğitimlerde davranış değişikliği yaratma gücü
somut biçimde gösterir.
KEBAT, kazaları yalnızca istatistikten ibaret görmez; yaşanmış olaylardan ders çıkaran yaşayan bir sistem olarak konumlanır.
BÖLÜM 10 – ÖZET, KONTROL LİSTELERİ ve EKLER
Bu bölüm, KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli Eğitim El Kitabı’nın kapanış ve bütünleştirme bölümüdür. Amaç; önceki bölümlerde aktarılan kavramsal, uygulamalı ve hukuki içeriği özetlemek, sahada doğrudan kullanılabilecek kontrol listelerini sunmak ve ek dokümanların nasıl kullanılacağını netleştirmektir.
Bu bölüm, özellikle uygulayıcılar, yöneticiler ve denetim süreçlerinde rol alan kişiler için pratik başvuru kaynağı niteliğindedir.
10.1 KEBAT Uygulayıcı Kontrol Listesi
Aşağıdaki kontrol listesi, KEBAT uygulamasının standartlara uygun, tutarlı ve savunulabilir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla hazırlanmıştır.
Uygulama Öncesi
- Uygulayıcı yetkilendirilmiş ve eğitim almış mı?
- Uygulama ortamı dikkat dağıtıcı unsurlardan arındırılmış mı?
- Çalışana uygulamanın amacı net ve sakin bir dille anlatıldı mı?
- Çalışan bilgilendirme / bildirim metni ile süreç hakkında haberdar mı?
Uygulama Sırasında
- Talimatlar standart metne uygun verildi mi?
- Gözlemler objektif şekilde yapıldı mı?
- Çalışan yönlendirilmeden, kendi performansıyla değerlendirildi mi?
- Süre ve koşullar standartlara uygun mu?
Uygulama Sonrası
- Skorlama tanımlı kriterlere göre yapıldı mı?
- Sonuç doğru kategoriye yerleştirildi mi (uygun / şüpheli / uygun değil)?
- Gerekli önleyici aksiyon belirlendi mi?
- Kayıtlar eksiksiz ve güvenli şekilde saklandı mı?
Bu liste, KEBAT’ın keyfi değil, kontrollü bir sistem olarak uygulandığını göstermenin temel araçlarından biridir.
10.2 Sık Sorulan Sorular
KEBAT zorunlu mu?
KEBAT mevzuatta adı geçen bir test değildir; ancak işverenin riskleri önleme ve gözetim borcunu yerine getirmesi kapsamında makul ve güçlü bir önleyici uygulamadır.
KEBAT bir sağlık muayenesi midir?
Hayır. KEBAT tanı koymaz, sağlık verisi üretmez. Anlık fonksiyonel uygunluğu değerlendirir.
Sonuçlar disiplin cezasına konu edilir mi?
Hayır. KEBAT sonuçları cezalandırma değil, geçici risk yönetimi amacıyla kullanılır.
Çalışan uygulamaya katılmak istemezse ne olur?
Uygulamanın amacı ve hukuki dayanağı açıkça anlatılır. Amaç güvenliği sağlamak olup, süreç şeffaf şekilde yürütülür.
Her gün uygulanabilir mi?
Risk düzeyine ve işin niteliğine göre uygulanabilir. Özellikle vardiyalı ve kritik işlerde tekrar eden uygulamalar uygundur.
10.3 Yanlış Bilinenler
“KEBAT alkol testi gibidir.”
Yanlış. KEBAT madde aramaz; davranışsal ve fonksiyonel riskleri değerlendirir.
“KEBAT çalışanı fişler.”
Yanlış. Sonuçlar etiketleme amacıyla değil, anlık işe uygunluk değerlendirmesi için kullanılır.
“İyi çalışanlara gerek yok.”
Yanlış. KEBAT geçmiş performansa değil, o ana bakar.
“Bu testle sorumluluk çalışana devredilir.”
Yanlış. KEBAT, işverenin sorumluluğunu azaltmaz; doğru şekilde yerine getirdiğini gösterir.
10.4 EK Belgeler (EK-1 – EK-4 Referansı)
Bu el kitabı ile birlikte kullanılan ek dokümanlar, KEBAT modelinin sahada eksiksiz uygulanmasını sağlar:
- EK-1: KEBAT Skorlama ve Risk Matrisi
Değerlendirme kriterleri, puanlama sistemi ve risk seviyeleri. - EK-2: KEBAT Uygulama ve Kayıt Formu
Her uygulamanın standart biçimde kayıt altına alınması için kullanılır. - EK-3: Çalışan Bilgilendirme ve Bildirim Metni
Şeffaflık, bilgilendirme ve KVKK uyumu için temel dokümandır. - EK-4: Hukuki Dayanak ve Denetim Metni
Müfettiş, denetim ve adli incelemelerde referans olarak sunulur.
Kitap Kapanış Notu
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli;
- İnsan faktörünü merkeze alan,
- Önleyici,
- Hukuka uyumlu,
- Sahada karşılığı olan
çağdaş bir iş sağlığı ve güvenliği yaklaşımıdır.
Bu el kitabı, KEBAT’ı yalnızca öğretmek için değil; doğru, tutarlı ve sürdürülebilir şekilde uygulamak için hazırlanmıştır.
I
EK-1 KEBAT SKORLAMA ve RİSK MATRİSİ
1. EK-1’İN AMACI
Bu ekin amacı;
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Modeli kapsamında yapılan değerlendirmelerin;
- Standart,
- Ölçülebilir,
- Tekrar edilebilir,
- Objektif
şekilde skorlanmasını ve bu skorların iş sağlığı ve güvenliği açısından anlamlı risk düzeylerine dönüştürülmesini sağlamaktır.
2. GENEL SKORLAMA PRENSİPLERİ
- Her KEBAT bileşeni 0–2 puan aralığında değerlendirilir.
- Değerlendirme davranışa ve performansa dayanır, yoruma açık ifadelerden kaçınılır.
- Toplam skor tek başına disiplin veya ceza gerekçesi değildir.
- Skor, işe uygunluk açısından geçici risk düzeyini ifade eder.
3. BİLEŞEN BAZLI SKORLAMA TABLOSU
K – Konsantrasyon (Dikkat & Odaklanma)
| Puan | Tanım |
|---|---|
| 2 | Talimatı tek seferde doğru algılar ve eksiksiz uygular |
| 1 | Tereddüt eder, tekrar ister veya küçük hata yapar |
| 0 | Talimatı yanlış anlar veya uygulayamaz |
E – El–Göz Koordinasyonu (Psikomotor Kontrol)
| Puan | Tanım |
|---|---|
| 2 | Kontrollü, düzgün, koordineli hareket |
| 1 | Hafif titreme, küçük koordinasyon kaybı |
| 0 | Belirgin kontrol kaybı veya görevi tamamlayamama |
B – Bellek (Kısa Süreli Hafıza)
| Puan | Tanım |
|---|---|
| 2 | Verilen bilgilerin tamamını doğru hatırlar |
| 1 | Bilgilerin bir kısmını hatırlar |
| 0 | Bilgileri hatırlayamaz |
A – Algı ve Aksiyon (Reaksiyon Süresi)
| Puan | Tanım |
|---|---|
| 2 | Hızlı ve uygun tepki (≈1 sn) |
| 1 | Gecikmeli ama doğru tepki |
| 0 | Tepki yok veya çok geç |
T – Teyit ve Takdir (Karar Verme & Yargılama)
| Puan | Tanım |
|---|---|
| 2 | Doğru karar + mantıklı gerekçe |
| 1 | Doğru karar ancak zayıf gerekçe |
| 0 | Yanlış karar veya gerekçesiz yanıt |
4. TOPLAM SKOR HESAPLAMA
Toplam KEBAT Skoru = K + E + B + A + T
- Minimum: 0
- Maksimum: 10
5. KEBAT RİSK MATRİSİ
| Toplam Skor | Fonksiyonel Durum | Risk Seviyesi | İş Güvenliği Yorumu | Yönetim Aksiyonu |
|---|---|---|---|---|
| 8–10 | İşe Uygun | Düşük | Güvenli çalışma kapasitesi yeterli | Çalışmaya devam |
| 5–7 | Şüpheli | Orta | Dikkat / performans düşüklüğü ihtimali | Amir/İSG değerlendirmesi |
| 0–4 | Geçici Olarak İşe Uygun Değil | Yüksek | İş kazası riski belirgin | Riskli görevden geçici uzaklaştırma |
6. RİSK MATRİSİNİN YORUMLANMASI
6.1. Düşük Risk (8–10)
- Çalışan fonksiyonel olarak uygundur
- Kayıt alınır
- İlave işlem yapılmaz
6.2. Orta Risk (5–7)
- Geçici dikkat veya performans düşüklüğü olabilir
- Amir, İSG uzmanı veya işyeri hekimi görüşü alınır
- Gerekirse:
- görev değişikliği
- kısa dinlenme
- yeniden değerlendirme
6.3. Yüksek Risk (0–4)
- İş kazası riski kabul edilemez düzeydedir
- Çalışan riskli işten geçici olarak uzaklaştırılır
- Disiplin veya cezai işlem uygulanmaz
- Uygunluk yeniden değerlendirilmeden işe başlatılmaz
7. KRİTİK NOT (HUKUKİ SAVUNMA AÇISINDAN)
- KEBAT skoru sağlık tanısı değildir
- Alkol, madde veya hastalık tespiti yapmaz
- Yalnızca o anki fonksiyonel işe uygunluğu gösterir
- Risk matrisi, önleyici iş güvenliği tedbiri kapsamında değerlendirilir
Bu yönüyle;
İşverenin öngörülebilir riske karşı makul ve ölçülü önlem aldığını belgeleyen bir araçtır.
8. EK-1’İN KULLANIMI
Bu EK-1;
- KEBAT Uygulama Talimatnamesi’nin ayrılmaz parçasıdır
- Denetimlerde, iş kazası incelemelerinde ve iç tetkiklerde referans alınır
- Gerektiğinde işyerine özgü risklere göre alt eşik değerleri revize edilebilir
Form No: KEBAT-EK1
Revizyon: 0
Yürürlük Tarihi: …… / …… / ………
II
EK-2 KEBAT FONKSİYONEL İŞE UYGUNLUK TARAMA FORMU
A. GENEL BİLGİLER
EK-2 – KEBAT Uygulama ve Kayıt Formu (Doldurulabilir)
İşyeri / Birim: ……………………………………………………..
Çalışan Adı – Soyadı: ……………………………………………………..
Görevi / Ünvanı: ……………………………………………………..
Çalışma Türü:
☐ Gündüz ☐ Gece ☐ Vardiya
KEBAT Uygulama Nedeni:
☐ İşe başlama öncesi
☐ Vardiya başlangıcı
☐ Şüpheli durum gözlemi
☐ Ramak kala olay sonrası
☐ Diğer: ……………………………………….
Tarih: …… / …… / ………
Saat: …………
B. KEBAT BİLEŞEN DEĞERLENDİRMESİ
Her bileşen için uygun puanı işaretleyiniz.
K – Konsantrasyon (Dikkat & Odaklanma)
☐ 2 Puan – Talimatı doğru ve eksiksiz uygular
☐ 1 Puan – Tereddüt / küçük hata
☐ 0 Puan – Talimatı yanlış anlar / uygulayamaz
Gözlem (isteğe bağlı):
………………………………………………………………….
E – El–Göz Koordinasyonu (Psikomotor Kontrol)
☐ 2 Puan – Kontrollü ve koordineli hareket
☐ 1 Puan – Hafif titreme / küçük sapma
☐ 0 Puan – Belirgin koordinasyon kaybı
Gözlem:
………………………………………………………………….
B – Bellek (Kısa Süreli Hafıza)
☐ 2 Puan – Bilgilerin tamamını doğru hatırlar
☐ 1 Puan – Kısmi hatırlama
☐ 0 Puan – Hatırlayamaz
Gözlem:
………………………………………………………………….
A – Algı ve Aksiyon (Reaksiyon Süresi)
☐ 2 Puan – Hızlı ve uygun tepki
☐ 1 Puan – Gecikmeli ancak doğru tepki
☐ 0 Puan – Tepki yok / çok geç
Gözlem:
………………………………………………………………….
T – Teyit ve Takdir (Karar Verme & Yargılama)
☐ 2 Puan – Doğru karar + gerekçe
☐ 1 Puan – Doğru karar / zayıf gerekçe
☐ 0 Puan – Yanlış karar
Gözlem:
………………………………………………………………….
C. TOPLAM SKOR ve RİSK DEĞERLENDİRMESİ
Toplam KEBAT Skoru:
K + E + B + A + T = …… / 10
Risk Seviyesi (EK-1’e göre):
☐ Düşük (8–10) – İşe Uygun
☐ Orta (5–7) – Şüpheli
☐ Yüksek (0–4) – Geçici Olarak İşe Uygun Değil
D. UYGULAMA SONUCU ve ALINAN AKSİYON
☐ Çalışmaya devam etti
☐ Kısa süreli dinlenme verildi
☐ Görev değişikliği yapıldı
☐ Riskli görevden geçici uzaklaştırıldı
☐ İşyeri hekimi / İSG değerlendirmesine yönlendirildi
Açıklama:
………………………………………………………………….
E. UYGULAYAN ve ONAY
KEBAT Uygulayan Yetkili:
Ad – Soyad: ……………………………………………………..
Unvan: ……………………………………………………..
İmza: _____________________ Tarih: ___ / ___ / _____
F. BİLGİLENDİRME NOTU (FORMUN AYRILMAZ PARÇASI)
Bu değerlendirme:
- Bir sağlık muayenesi değildir
- Tanı koymaz
- Alkol, madde veya hastalık tespiti yapmaz
- Yalnızca çalışanın o anki fonksiyonel işe uygunluğunu değerlendirmeyi amaçlayan önleyici bir iş sağlığı ve güvenliği uygulamasıdır
Form No: KEBAT-EK2
Revizyon: 0
Yürürlük Tarihi: …… / …… / ………
III
EK-3 KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Taraması Çalışan Bilgilendirme ve Açık Rıza / Bildirim Metni
1. BİLGİLENDİRME
İşbu metin; çalıştığım işyerinde uygulanmakta olan KEBAT (Konsantrasyon – El-Göz Koordinasyonu – Bellek – Algı/Aksiyon – Teyit/Takdir) Fonksiyonel İşe Uygunluk Tarama Uygulaması hakkında tarafıma yapılan bilgilendirmeyi ve beyanımı içermektedir.
KEBAT uygulaması;
- Bir sağlık muayenesi değildir,
- Tanı koymaz,
- Alkol, uyuşturucu veya herhangi bir tıbbi durum tespiti yapmaz,
- Yalnızca çalışanın uygulama anındaki dikkat, koordinasyon ve karar verme yeterliliğini,
- İş kazalarını ve ramak kala olayları önlemek amacıyla,
- İş sağlığı ve güvenliği kapsamında önleyici bir değerlendirme olarak uygulanır.
2. UYGULAMANIN AMACI
KEBAT uygulamasının amacı;
- Çalışanların kendilerinin ve çalışma arkadaşlarının güvenliğini sağlamak,
- Yüksek riskli işlerde anlık fonksiyonel yetersizliklere bağlı kazaları önlemek,
- İşverenin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki önleme ve risk yönetimi yükümlülüğünü yerine getirmektir.
Bu uygulama disiplin cezası, suç isnadı veya tıbbi değerlendirme amacı taşımaz.
3. UYGULAMANIN KAPSAMI VE SONUÇLARI
KEBAT değerlendirmesi sonucunda;
- Çalışanın işe uygun,
- Şüpheli,
- Veya geçici olarak işe uygun olmadığı
tespit edilebilir.
Geçici uygunsuzluk halinde; dinlenme, görev değişikliği, riskli işten geçici uzaklaştırma gibi önleyici ve koruyucu tedbirler uygulanabilir.
4. KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI
KEBAT uygulaması kapsamında;
- Sağlık verisi toplanmaz,
- Biyolojik örnek alınmaz,
- Alkol veya madde testi yapılmaz.
Elde edilen bilgiler;
- Yalnızca iş sağlığı ve güvenliği amacıyla,
- Sınırlı yetkili kişilerce,
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) hükümlerine uygun şekilde saklanır ve kullanılır.
5. ÇALIŞAN BEYANI ve AÇIK RIZA
Yukarıda belirtilen hususlar tarafıma açık ve anlaşılır şekilde anlatılmıştır.
KEBAT uygulamasının;
- Bir sağlık muayenesi olmadığını,
- Tanı koymadığını,
- Ceza veya disiplin amacı taşımadığını,
- İş sağlığı ve güvenliği kapsamında önleyici bir uygulama olduğunu
anladığımı,
uygulamanın yapılmasına bilgilendirilmiş olarak rıza gösterdiğimi beyan ederim
6. TARİH ve İMZALAR
Çalışanın
Ad – Soyad: ……………………………………………………..
İmza: ……………………………………………………..
Tarih: …… / …… / ………
İşveren / Yetkili Temsilci
Ad – Soyad: ……………………………………………………..
Unvan: ……………………………………………………..
İmza: ……………………………………………………..
Tarih: …… / …… / ………
Belge Kodu: KEBAT-EK3
Revizyon: 0
Yürürlük Tarihi: …… / …… / ………
IV
EK-4 KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Taraması Denetim, Müfettiş ve Savcılık İncelemesi İçin Hukuki Dayanak Metni
1. BELGENİN AMACI
İşbu metin; işyerinde uygulanmakta olan KEBAT (Konsantrasyon – El-Göz Koordinasyonu – Bellek – Algı/Aksiyon – Teyit/Takdir) Fonksiyonel İşe Uygunluk Taraması’nın;
- Hukuki dayanaklarını,
- İş sağlığı ve güvenliği mevzuatıyla uyumunu,
- Ceza, disiplin ve sağlık muayenesi uygulamalarından ayrışan yönlerini
denetim, teftiş ve adli incelemelerde açıklamak amacıyla hazırlanmıştır.
2. KEBAT UYGULAMASININ HUKUKİ NİTELİĞİ
KEBAT uygulaması;
- Bir sağlık muayenesi değildir,
- Tıbbi teşhis veya tanı koymaz,
- Alkol, uyuşturucu veya hastalık tespiti yapmaz,
- Biyolojik örnek almaz,
- Çalışanın yalnızca uygulama anındaki fonksiyonel işe uygunluğunu değerlendirir.
Bu yönüyle KEBAT; önleyici risk değerlendirme aracı olup, işverenin gözetim ve önleme borcunun bir parçasıdır.
3. 6331 SAYILI İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KANUNU DAYANAKLARI
Madde 4 – İşverenin Genel Yükümlülüğü
İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür.
Bu yükümlülük kapsamında;
- Risklerin önlenmesi,
- Eğitim ve organizasyonun sağlanması,
- Uygun denetimlerin yapılması zorunludur.
KEBAT, yüksek riskli işlerde anlık dikkat ve algı yetersizliklerinden doğabilecek riskleri önlemeye yönelik bir denetim aracıdır.
Madde 5 – Risklerden Korunma İlkeleri
Riskler kaynağında yok edilir veya en aza indirilir.
KEBAT uygulaması, risk gerçekleşmeden önce yapılan önleyici kontrol niteliğindedir.
Madde 15 – Sağlık Gözetimi
Madde 15 kapsamındaki sağlık gözetimi işyeri hekimi tarafından yapılan tıbbi değerlendirmeleri kapsar.
KEBAT:
- Sağlık gözetiminin yerine geçmez,
- Sağlık verisi üretmez,
- Madde 15 kapsamı dışında kalan fonksiyonel değerlendirme aracıdır.
4. TÜRK BORÇLAR KANUNU (TBK) DAYANAĞI
TBK Madde 417 – İşverenin Gözetme Borcu
İşveren, işçinin kişiliğini korumak ve iş sağlığı–güvenliği önlemlerini almakla yükümlüdür.
Yargıtay yerleşik içtihatlarında;
“İşveren, öngörülebilir risklere karşı önleyici tedbir almak zorundadır.”
KEBAT, öngörülebilir bir risk olan dikkat ve karar verme bozulmalarına karşı alınmış orantılı ve ölçülü bir tedbirdir.
5. CEZA HUKUKU VE KUSUR DEĞERLENDİRMESİ AÇISINDAN
Olası iş kazası veya ölümle sonuçlanan olaylarda;
- Savcılık incelemesinde,
- Bilirkişi raporlarında,
işverenin önleyici sistem kurup kurmadığı değerlendirilir.
KEBAT sistemi ile;
- Riskli işe başlamadan önce değerlendirme yapılmış,
- Uygunsuzluk halinde önlem alınmış,
- Kayıt altına alınmış bir sistematik süreç işletilmiştir.
Bu durum, işveren açısından kusurun azalması veya kusursuzluk savunması açısından önemlidir.
6. KİŞİSEL VERİLER VE ÖZEL HAYATIN KORUNMASI
KEBAT uygulaması;
- Sağlık verisi üretmediği,
- Biyolojik test içermediği,
- Yalnızca iş güvenliği amacıyla kullanıldığı
için 6698 sayılı KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veri işlemesi oluşturmaz.
Veriler;
- Amaçla sınırlı,
- Orantılı,
- Yetkili kişilerce saklanır.
7. DİSİPLİN ve CEZA UYGULAMALARINDAN AYRIŞMA
KEBAT;
- Disiplin cezası aracı değildir,
- Tek başına yaptırım nedeni oluşturmaz,
- İş akdinin feshi gerekçesi olarak kullanılmaz.
Uygulama yalnızca önleyici iş organizasyonu amacı taşır.
8. SONUÇ ve DEĞERLENDİRME
KEBAT Fonksiyonel İşe Uygunluk Taraması;
- 6331 sayılı Kanun’un ruhuna uygun,
- İşverenin gözetim ve önleme borcunun doğal uzantısı,
- Ölçülü, kayıtlı ve şeffaf,
- Hukuka uygun bir iş sağlığı ve güvenliği uygulamasıdır.
Denetim, teftiş ve adli incelemelerde işverenin yükümlülüklerini yerine getirdiğinin somut göstergesi olarak değerlendirilmelidir.
Belge Kodu: KEBAT-EK4
Revizyon: 0
Yürürlük Tarihi: …… / …… / ………
