D Vitamini Sentezinde Güneş Işını Açısının Rolü: Fotobiyolojik ve Coğrafi Bir İnceleme
D vitamini, insan sağlığı için hayati öneme sahip bir mikrobesindir. Kemik mineralizasyonu, bağışıklık düzenlemesi, kas fonksiyonu ve genetik ifade gibi birçok fizyolojik süreçte rol oynar.
D vitamini sentezinin en doğal ve etkili yolu, ciltte UVB ışınlarının etkisiyle gerçekleşen fotokimyasal reaksiyondur. Bu sentez süreci, güneş ışınlarının geliş açısına, dalga boyuna, süresine ve coğrafi konuma bağlı olarak değişkenlik gösterir.
Bu incelemede, D vitamini sentezinde güneş ışını açısının belirleyici rolünü uluslararası bilimsel literatür ışığında ele aldım. Özellikle Türkiye gibi orta enlem kuşağında yer alan ülkelerde, yıl boyunca değişen güneş açılarının halk sağlığı üzerindeki etkileri sizlere sunuyorum.
D Vitamini Sentezinin Fotobiyolojik Temeli
Ciltte D vitamini sentezi, epidermiste bulunan 7-dehidrokolesterol molekülünün UVB ışınları (290–315 nm) ile fotolizlenmesiyle başlar. Bu süreçte kolekalsiferol (D3 vitamini) oluşur. Ancak bu reaksiyonun gerçekleşebilmesi için UVB ışınlarının cilde yeterli yoğunlukta ve doğru açıyla ulaşması gerekir.
Neville et al. (2021), bu süreci şöyle açıklar:
“The zenith angle of solar radiation is the primary determinant of cutaneous vitamin D synthesis. When the sun is low in the sky, UVB photons are scattered and absorbed by the atmosphere, rendering synthesis negligible.” (Neville JJ, Palmieri T, Young AR. JBMR Plus, 2021)
Bu ifade, güneş ışını açısının (zenith açısı) sentezdeki kritik rolünü vurgular. Güneş ışınları yatay geldiğinde (örneğin sabah erken veya akşam saatlerinde), atmosferde daha fazla süzülür ve UVB yoğunluğu azalır. Bu nedenle D vitamini sentezi için güneşin gökyüzünde yüksek konumda olduğu saatler tercih edilmelidir.
Güneş Açısı, Enlem ve Mevsim İlişkisi
Güneş ışını açısı, enlem ve mevsime bağlı olarak değişir. Yüksek enlemlerde (örneğin 50° kuzey ve üzeri), kış aylarında güneş ışınları çok yatay gelir ve UVB sentezi neredeyse sıfıra iner. Türkiye gibi 36°–42° kuzey enlemleri arasında yer alan ülkelerde ise Nisan–Eylül ayları arasında güneş ışını açısı D vitamini sentezi için yeterlidir.
Ma et al. (2025), bu durumu klinik olarak şöyle ifade eder:
“UVB exposure during midday in mid-latitude regions significantly increased serum 25(OH)D levels, whereas morning and late afternoon exposure had negligible effects.” (Ma H et al., Nature Scientific Reports, 2025)
Bu bulgu, Türkiye gibi orta enlem ülkelerinde 11:00–15:00 saatleri arasında yapılan güneşlenmenin D vitamini düzeylerini anlamlı şekilde artırdığını göstermektedir.
UVB Açısı ve Yapay Işık Çalışmaları
Güneş ışını açısının etkisini doğrulamak amacıyla yapılan yapay UVB ışık deneyleri de bu ilişkiyi desteklemektedir. Oh & Lim (2020), UVB-LED sistemleriyle yapılan deneylerde, ışının cilde 90° dik açıyla geldiğinde D vitamini sentezinin maksimum düzeye ulaştığını göstermiştir:
“The angle of UVB incidence was directly proportional to vitamin D synthesis efficiency. A perpendicular angle (90°) yielded the highest conversion rate.” (Oh ST, Lim JH. MDPI Applied Sciences, 2020)
Bu bulgu, doğal güneş ışığında da benzer bir prensibin geçerli olduğunu gösterir: güneş ışınları ne kadar dik gelirse, sentez o kadar verimli olur.
Türkiye İçin Coğrafi Uygulama
Türkiye’de D vitamini sentezi açısından en verimli dönem Nisan–Eylül aylarıdır. Bu aylarda güneş ışınları 45°–80° arasında bir açıyla gelir. Özellikle İzmir gibi 38° kuzey enleminde yer alan şehirlerde, bu dönemde saat 11:00–14:00 arası güneşlenme, UVB açısından en verimli zaman dilimidir.
Gümüşhane İl Sağlık Müdürlüğü’nün halk sağlığı rehberinde bu durum şöyle ifade edilir:
“D vitamini sentezi için vücudun en az %25’lik kısmı güneş ışığına maruz kalmalı ve güneş ışınları dik açıyla gelmelidir. Türkiye’de bu koşullar Nisan–Eylül arasında sağlanabilir.” (gumushaneism.saglik.gov.tr, 2023)
Halk Sağlığı Açısından Sonuçlar
Güneş ışını açısının D vitamini sentezindeki rolü, yalnızca biyolojik değil; aynı zamanda halk sağlığı açısından da stratejik bir öneme sahiptir. Özellikle yaşlılar, gebeler, kapalı alanlarda çalışanlar ve kronik hastalığı olan bireyler için güneşlenme saatlerinin ve sürelerinin doğru planlanması, eksikliklerin önlenmesinde kritik rol oynar.
Neville et al. (2021) bu konuda şu uyarıyı yapar:
“Public health guidelines must consider solar zenith angle and UVB availability when recommending sun exposure for vitamin D synthesis.” (JBMR Plus, 2021)
Sonuç ve Öneriler
Bu incelemede, D vitamini sentezinin güneş ışını açısına doğrudan bağlı olduğunu uluslararası literatürlerle ortaya koydum. Türkiye gibi orta enlem kuşağında yer alan ülkelerde, Nisan–Eylül ayları arasında, saat 11:00–15:00 arasında, vücudun en az %25’lik kısmı açık olacak şekilde 15–30 dakikalık güneşlenme, optimal D vitamini sentezi için yeterlidir.
Önerilerim:
- Sağlık politikaları, bölgesel UVB verilerine göre güneşlenme rehberlerine oluşturulmalıdır.
- Güneşlenme saatleri, yaş grupları ve özel sağlık durumlarına göre özelleştirilmelidir.
- Kış aylarında UVB yetersizliği olan bölgelerde beslenme – takviye programları yaygınlaştırılmalıdır.
- Güneş ışını açısına dayalı mobil uygulamalar ve uyarı sistemleri geliştirilebilir.
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Türkiye’nin 7 bölgesi için aylık bazda UVB etkinliğini gösteren görselleştirilmiş ısı haritası
📌 Görsel Özellikleri:
- Her satır bir bölgeyi, her sütun bir ayı temsil eder.
- Renkler UVB etkinliğini gösterir:
- 🔵 Çok Düşük: Koyu mavi
- 🔹 Düşük: Açık mavi
- 🟡 Orta: Sarı
- 🟠 Yüksek: Turuncu
- 🔴 Çok Yüksek: Kırmızı
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Doğal Yaşayın
Doğal Beslenin
Aklınıza Mukayet Olun
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Sayın okuyucu,
Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.
Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Bilimsel Yazı Sevenler Devam Edebilirler
📚 Kaynakça
- Neville, J. J., Palmieri, T., & Young, A. R. (2021). Physical Determinants of Vitamin D Photosynthesis: A Review. JBMR Plus, 5(1), e10460. ↪ Güneş ışını açısının (zenith angle) D vitamini sentezindeki belirleyici rolünü açıklayan kapsamlı bir fotobiyoloji incelemesi. https://academic.oup.com/jbmrplus/article/5/1/e10460/7486276?login=false
- Oh, S. T., & Lim, J. H. (2020). Development and Effect Analysis of UVB-LED General Lighting to Support Vitamin D Synthesis. Applied Sciences, 10(3), 889. https://doi.org/10.3390/app10030889 ↪ Yapay UVB ışığı altında ışın açısının sentez verimliliğine etkisini deneysel olarak gösteren mühendislik temelli çalışma. https://www.mdpi.com/2076-3417/10/3/889
- Ma, H., Zhang, Y., Li, J., et al. (2025). A Pilot Clinical Trial to Explore the Effects of UV Exposure on Vitamin D Synthesis and Inflammatory Responses. Scientific Reports, 15, Article 9203. ↪ Orta enlem bölgelerinde farklı saatlerde yapılan UVB maruziyetinin serum D vitamini düzeylerine etkisini gösteren klinik araştırma. https://www.nature.com/articles/s41598-025-09203-8
- Gümüşhane İl Sağlık Müdürlüğü (2023). D Vitamini Kaynağı ve Güneşten Yararlanma. T.C. Sağlık Bakanlığı. ↪ Türkiye’de D vitamini sentezi için önerilen saat aralıkları ve vücut yüzeyi oranları hakkında resmi halk sağlığı bilgisi. https://gumushaneism.saglik.gov.tr/TR-283790/d-vitamini-kaynagi-ve-gunesten-yararlanma.html
- Wacker M & Holick MF. (2013). Sunlight and Vitamin D: A Global Perspective for Health. Dermato-Endocrinology ↪ UVB ışını açısı, enlem ve mevsimsel değişimlerin D vitamini sentezine etkisini küresel düzeyde ele alan çalışma. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3897598/
- Engelsen O. (2006). The Relationship Between Ultraviolet Radiation Exposure and Vitamin D Status. Photochemical & Photobiological Sciences ↪ UVB ışını açısı ve atmosferik koşulların D vitamini sentezine etkisini matematiksel modellemeyle analiz eder. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3257661/
- Holick MF. (2004). Vitamin D: Importance in the Prevention of Cancers, Type 1 Diabetes, Heart Disease, and Osteoporosis. American Journal of Clinical Nutrition ↪ Güneş ışını açısının D vitamini eksikliğiyle ilişkili hastalıklar üzerindeki etkisini vurgular. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916522038527
- Webb AR, Kline L, Holick MF. (1988). Influence of Season and Latitude on the Cutaneous Synthesis of Vitamin D3. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism ↪ Enlem ve mevsimsel güneş açılarının D vitamini sentezine etkisini deneysel olarak gösteren klasik çalışma.https://academic.oup.com/jcem/article-abstract/67/2/373/2652007
- Kimlin MG. (2008). Geographic Location and Vitamin D Synthesis. Molecular Aspects of Medicine ↪ Coğrafi konumun UVB ışını açısı üzerinden D vitamini sentezine etkisini haritalandırır. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18786559/
- Van der Mei IA et al. (2007). Latitude, Sun Exposure and Vitamin D Status in Australia. Medical Journal of Australia ↪ Enlem ve güneş ışını açısının halk sağlığı düzeyinde D vitamini durumuna etkisini gösterir.https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9955356/
- Bogh MK et al. (2010). Vitamin D Production After UVB Exposure Depends on Baseline Vitamin D and Skin Pigmentation. Journal of Investigative Dermatology ↪ UVB ışını açısı ve cilt tipi arasındaki ilişkiyi D vitamini üretimi bağlamında inceler. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022202X15347035
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Dr Mustafa KEBAT
Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü