İş Güvenliğinde LOPA ile SIL Doğrulama Süreci
LOPA ile SIL Doğrulama Süreci Süslü Bir Zorunluluk Değil, Hayat Kurtaran Bir Metodolojidir
🎯 🎯 🎯
Neden SIL Doğrulama?
Endüstriyel tesislerde risk sıfırlanamaz ama kabul edilebilir seviyeye indirilebilir. Bu da çoğunlukla bir “güvenlik enstrümanlı fonksiyon” (SIF) üzerinden gerçekleşir.
Ancak şu soruyu net olarak cevaplamadan sistem devreye alınamaz:
“Bu güvenlik fonksiyonu gerçekten yeterli mi?”
İşte burada SIL (Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi) doğrulaması devreye girer.
Ve bu doğrulamanın pratik, sistematik ve akılcı yolu: LOPA (Layer of Protection Analysis) Koruma Katmanları Analizi yöntemidir.
🧩 🧩 🧩
Kavramlar Arası Köprü
- SIS (Safety Instrumented System): Sistem düzeyinde güvenlik çerçevesi
- SIF (Safety Instrumented Function): O sistemin gerçekleştirdiği güvenlik görevleri
- SIL (Safety Integrity Level): Her SIF’in risk düşürme kabiliyeti (Seviye 1-4 arası)
- LOPA (Koruma Katmanları Analizi): Bu SIF’in gerçekten yeterli olup olmadığını test eden metodoloji
🛠️ 🛠️ 🛠️
LOPA Nedir?
LOPA (Koruma Katmanları Analizi), adım adım giderek tehlikeleri analiz eden, her adımda mevcut güvenlik bariyerlerini ve eksik kalanları ortaya koyan, yarı kantitatif bir risk analiz metodudur.
- “Risk yüksek mi?”
- “Var olan önlemler yeterli mi?”
- “Ek önlem gerekiyor mu?”
- “SIF gerekli mi? Gerekliyse SIL 1 mi, yoksa SIL 3 mü olmalı?”
Bu sorulara LOPA (Koruma Katmanları Analizi) ile cevap verilir.
🔬 🔬 🔬
LOPA ile SIL Doğrulama Süreci Nasıl İşler?
1. İlki: Tehlike Senaryosunun Tanımlanması (PHA/HAZOP Ön Koşul)
LOPA’dan (Koruma Katmanları Analizi) önce sistemin HAZOP veya benzeri yöntemle analiz edilmesi şarttır. Tehlikeli durum açıkça tarif edilmeden, neyi azaltacağınızı bilemezsiniz.
2. Başlangıç Riskinin Tanımı (İnhibit Edilmemiş Durum)
- Tehlike gerçekleşirse ne olur?
- Frekansı ve sonucu ne kadar ciddi?
Örneğin: “Basınç kontrol vanası çalışmazsa tank patlayabilir.”
Başlangıç frekansı: 1/10 yıl
Sonuç: Felaket (ölümcül kaza)
3. Koruma Katmanlarının Belirlenmesi (IPL – Independent Protection Layer)
Var olan önlemlerden bağımsız olanlar göz önüne alınır.
Bağımsızlık = aynı arızadan etkilenmemesi
Örneğin:
- Basınç tahliye valfi
- Operatör müdahalesi
- Alarm sistemi
- Emniyet ventili
Her biri için “Risk azaltma faktörü” (RAF) belirlenir.
4. Hedeflenen Risk Seviyesinin Belirlenmesi
Kabul edilebilir seviyeyi tanımlayın. (Örneğin: 1×10⁻⁴/yıl – ölüm riski)
5. Eksik Kalan Azaltmayı Belirleme (Risk Gap)
Bu noktada halen risk yüksekse, işte tam burada SIF devreye girer.
Yani diyoruz ki:
“Yukarıdaki tüm katmanlara rağmen risk hâlâ yüksek. O zaman bir emniyet fonksiyonu tanımlamalı ve onu güvenilir hale getirmeliyiz.”
📈 📈 📈
Örnek Hesaplama: SIL Doğrulama
Senaryo:
- Başlangıç riski: 1×10⁻¹ / yıl (yani 1 kazada 10 yılda bir)
- IPL’ler toplamda 100x risk azaltıyor (RAF = 100)
LOPA sonunda kalan risk = 1×10⁻³ / yıl
Ancak hedef 1×10⁻⁴ / yıl’dı.
Gerekli ek risk azaltma faktörü: 10
Bu durumda, SIF’in SIL 1 olması yeterli. (Çünkü SIL 1 = 10x azaltma sağlar)
🛡️ 🛡️ 🛡️
Avantajları Nelerdir?
✅ Sistematik: Varsayıma dayalı değil, hesaplamaya dayalıdır
✅ Karar destekleyicidir: “SIL 2 olsun” demek yerine “neden SIL 2 olması gerektiğini” sayısal verilerle gösterir
✅ Dokümantasyon kazandırır: Denetimlerde, yetkililere güvenliğin ölçüldüğünü gösterir
✅ Maliyet-etkin: Gereksiz yüksek SIL taleplerini engeller
🚨 🚨 🚨
Neden Önemlidir?
- Yanlış belirlenmiş SIL = Ya gereksiz pahalı önlem, ya da riskli bir boşluk demektir.
- SIL 3’lük bir durum varsa ama SIL 1 uygulanıyorsa, SIF başarısız olursa insanlar ölebilir.
- Tersine, SIL 1 yeterliyken gereksiz yere SIL 3 talep edilirse, sistem karmaşıklaşır, maliyet yükselir, hata ihtimali artar.
📝 📝 📝
Sonuç ve Öneriler
LOPA yöntemiyle SIL doğrulaması yapmak, “standartlara uyum sağlamak” için değil, insan hayatını ve tesisi gerçekten korumak içindir. Firmalarda şu adımlar önerilir:
- HAZOP’u güncel tutun – zemin burası
- LOPA eğitimli ekiplerle yapılmalı – her IPL bağımsız mı? Gerçekten etkili mi?
- SIL doğrulama raporlarını belgeleyin – denetimlerde değil, risk anlarında hayat kurtarır
- SIF test planlarını unutmayın – SIL, tasarımla başlar ama sürdürülebilirlikle devam eder
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Doğal Yaşayın
Doğal Beslenin
Aklınıza Mukayet Olun
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Sayın okuyucu,
Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.
Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Dr Mustafa KEBAT
Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü