Proses Güvenliğinde Kritik Bir Bariyer – Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS)
Proses Emniyetinde Otomatik Savunma Hatları
Yüksek riskli endüstriyel tesislerde meydana gelebilecek proses kaynaklı kazaların önlenmesinde, mühendislik kontrolleri hayati önem taşır. Bunların başında yer alan Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS), kontrol sistemlerinden bağımsız olarak çalışan, otomatik bir güvenlik fonksiyonu sunan ve kaza senaryolarının aktif olarak önüne geçen sistemlerdir.
SIS, “önleyici mühendislik kontrolleri” arasında en yüksek güvenlik seviyesini sunar. Bu nedenle İş Güvenliği profesyonelleri için sadece sistemin varlığı değil, doğru tasarımı, SIL (Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi) gereksinimlerinin karşılanması ve periyodik testleri de önem arz eder.
🧩 🧩 🧩
SIS’in Temel Yapısı – Tehdit Algılama ve Otomatik Müdahale Zinciri
Bir Güvenlik Enstrümanlı Sistem, üç ana bileşenden oluşur:
- Algılayıcılar (Sensörler): Proses değişkenlerini (basınç, sıcaklık, seviye, debi vb.) sürekli izler.
- Logic Solver (Mantık Çözücü – PLC veya RTU): Önceden belirlenmiş limitlerin aşılması durumunda devreye girerek karar mekanizmasını tetikler.
- Final Elemanlar (Aktüatörler): Vana kapatma, sistem durdurma gibi fiziksel müdahaleyi gerçekleştirerek süreci güvenli moda çeker.
Bu zincirin tüm halkaları yüksek güvenilirlikle çalışmak zorundadır. Bir halkadaki arıza, fonksiyonun başarısızlığına ve dolayısıyla kaza oluşumuna yol açabilir.
⚙️ ⚙️ ⚙️
SIS ile DCS (Dağıtılmış Kontrol Sistemi) Arasındaki Fark
İş Güvenliği uzmanları genellikle SIS’in neden ayrı bir sistem olarak kurgulandığını sorgular. Temel fark, SIS’in sadece güvenlik fonksiyonunu yerine getirmekle yükümlü olması ve bu nedenle:
- DCS’ten bağımsız çalışması,
- Güvenlik seviyesine uygun donanım/yazılım sertifikasyonuna sahip olması,
- Otomatik tanılama ve test kapasitesinin yüksek olmasıdır.
Bu ayrım, IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010) ve IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018) standartlarında net şekilde tarif edilmiştir.
🛑 🛑 🛑
Güvenlik Enstrümanlı Fonksiyon (SIF) Nedir?
Her SIS, birden fazla Güvenlik Enstrümanlı Fonksiyon (SIF) içerir.
Örnek bir SIF:
“Proses tankı sıcaklığı 120°C’yi aşarsa, SIS sıcaklık sensöründen gelen veriyi alır, mantık ünitesi kararı verir ve çıkış vanasını kapatarak tehlikeli yükselmeyi durdurur.”
Her bir SIF’in riski düşürme görevi vardır. Hangi fonksiyonun ne seviyede güvenlik sunduğu ise SIL (Safety Integrity Level) değeriyle ifade edilir.
📐 📐 📐
SIL (Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi) – Nicel Güvenlik Performansı
SIL, bir SIF‘in başarısız olma olasılığına (PFDavg) göre sınıflandırılır:
| SIL Seviyesi | Tipik Risk Azaltma | Ortalama Arıza Olasılığı (PFDavg) |
|---|---|---|
| SIL 1 | 10 – 100 kat | 10⁻¹ – 10⁻² |
| SIL 2 | 100 – 1.000 kat | 10⁻² – 10⁻³ |
| SIL 3 | 1.000 – 10.000 kat | 10⁻³ – 10⁻⁴ |
| SIL 4 | 10.000+ kat | 10⁻⁴ – 10⁻⁵ |
LOPA (Layer of Protection Analysis) ve Risk Grafikleri, SIL belirleme yöntemleri arasında en yaygın olanlardır. İş Güvenliği Uzmanı, bu analizlerin dokümantasyonuna ve uygulama kalitesine dikkat etmelidir.
📚 📚 📚
İlgili Standartlar: IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010) ve IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018)
SIS’in tasarım, kurulum ve işletme esasları aşağıdaki standartlara dayanır:
- IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010): Elektrik/elektronik/programlanabilir sistemlerin fonksiyonel güvenliği için genel çerçeve.
- IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018): Proses endüstrisine özel Güvenlik Enstrümanlı Sistem standartı.
- IEC 62061 – TS EN IEC 62061 – (2021) / ISO 13849 – TS EN ISO 13849-1 – (2023): Makine emniyeti bağlamında kullanılır.
Bu standartlar, SIS Yaşam Döngüsü felsefesiyle sistemin ilk tasarımından, bakımına ve nihai sökümüne kadar her adımı kapsar.
🔧 🔧 🔧
İş Güvenliği Uzmanı Ne Yapmalı?
İş Güvenliği Uzmanının SIS konusunda başlıca dikkate alması gerekenler ve duruma göre de sorumlulukları şunlardır:
- SIL doğrulama ve test protokollerinin varlığını denetlemek,
- SIF performans raporlarını gözden geçirmek,
- LOPA veya risk analiz dokümanlarının geçerliliğini izlemek,
- SIS bakım ve kalibrasyon kayıtlarını takip etmek,
- SIS bypass (devre dışı bırakma) işlemlerinin kontrol altında yapılmasını sağlamak.
SIS ile entegre çalışan her sistemin hata toleransı ve bakım süreci, insan faktörünü minimumda tutmak için net tanımlanmalı ve kayıt altına alınmalıdır.
✅ ✅ ✅
Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS), modern endüstride proaktif risk azaltma yaklaşımının temel taşlarından biridir. İş Güvenliği Uzmanları, bu sistemleri sadece “mevcut” olarak değil; “doğru tasarlanmış, test edilmiş ve sürdürülebilir” sistemler olarak değerlendirmelidir.
Unutulmamalıdır ki, bir SIS başarısız olduğunda, diğer tüm koruma katmanları da riske girer. Bu yüzden, SIS’e dair bilgi düzeyinin artırılması, İş Güvenliği kültürünün gelişimi açısından stratejik öneme sahiptir.
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Doğal Yaşayın
Doğal Beslenin
Aklınıza Mukayet Olun
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Sayın okuyucu,
Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.
Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Dr Mustafa KEBAT
Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü