1. Riskin Tanımı

• Yüksek hızla fırlayan katı parçacıklar (metal, taş, cam, plastik vb.) Sanayi ve üretim ortamlarında, özellikle taşlama, kesme, delme, frezeleme gibi işlemler sırasında yüksek hızla fırlayan katı parçacıklar ciddi göz yaralanmalarına neden olabilir. Bu parçacıklar genellikle metal talaşları, taş kırıntıları, cam parçaları veya plastik çapaklar şeklindedir. Hızları 45–190 m/s arasında değişebilir ve göz yüzeyine çarptığında kornea çizilmesi, göz içi kanama veya kalıcı görme kaybı gibi sonuçlar doğurabilir. Bu tür risklere karşı EN 166 standardına göre “F”, “B” veya “A” darbe dayanımı sınıfına sahip gözlükler tercih edilmelidir. Polikarbonat lensli, yan korumalı ve tam kapalı gözlükler bu parçacıkların hem doğrudan hem de dolaylı etkilerine karşı koruma sağlar. İşverenin risk değerlendirmesi yaparak bu tür işlemlerde çalışanlara uygun KKD temin etmesi yasal bir zorunluluktur.

• Düşük enerjili sıçramalar (toz, talaş, çapak) Düşük enerjili sıçramalar, genellikle düşük hızda ve küçük hacimde gerçekleşen fiziksel etkilerden oluşur. Ahşap işleme, plastik enjeksiyon, CNC makineleri, torna ve zımpara gibi işlemler sırasında ortaya çıkan toz, talaş ve çapaklar göz yüzeyine ulaşarak tahrişe, kızarıklığa ve enfeksiyona neden olabilir. Bu tür sıçramalar yüksek enerji taşımasa da sürekli maruziyet durumunda göz sağlığını tehdit eder. Koruyucu gözlük seçiminde EN 166 “S” veya “F” sınıfı yeterli olabilir; ancak yan koruma panelleri veya siperlikli tasarımlar tercih edilmelidir. Ayrıca buğu önleyici kaplama, optik sınıf 1 lens ve ergonomik yapı, uzun süreli kullanımı kolaylaştırır. Bu tür riskler genellikle hafife alınır; ancak özellikle hassas üretim alanlarında gözlük kullanımı, iş kazalarının önlenmesinde temel bir adımdır.

• Yüksek enerjili darbeler (çekiçleme, presleme) Yüksek enerjili darbeler, ağır sanayi ortamlarında sıkça karşılaşılan ve ciddi göz travmalarına yol açabilen fiziksel etkilerdir. Çekiçleme, presleme, dövme, metal şekillendirme ve kalıp kapama gibi işlemler sırasında yüksek kinetik enerjiyle hareket eden parçalar göz bölgesine çarptığında lens kırılması, göz küresi delinmesi veya görme kaybı gibi sonuçlar doğurabilir. Bu tür risklere karşı EN 166 “B” veya “A” sınıfı darbe dayanımı sunan gözlükler kullanılmalıdır. Bu gözlükler, 120–190 m/s hızla gelen çelik bilye testlerini geçebilecek şekilde tasarlanır. Genellikle kalın polikarbonat lens, tam kapalı yapı ve yüz siperliği ile desteklenir. Ayrıca gözlüklerin başa tam oturması ve kaymaması gerekir. Bu tür işlemlerde KKD kullanımı sadece öneri değil, yasal zorunluluktur ve iş güvenliği kültürünün temel taşlarından biridir.

2. Gözlük Özellikleri

• Darbe dayanımı: EN 166 standardına göre “S” (düşük enerji), “F” (orta enerji), “B” (yüksek enerji) ve “A” (çok yüksek enerji) sınıflandırmaları.
• Kapalı tasarım: Parçacıkların yanlardan girmesini önlemek için yan koruma panelleri veya tam kapalı gözlükler.
• Optik netlik: Görüş bozulmasını önlemek için optik sınıf 1 tercih edilmeli.
• Malzeme: Polikarbonat lensler darbelere karşı yüksek direnç sağlar.
• Konfor: Uzun süreli kullanım için ayarlanabilir saplar, burun desteği ve buğu önleyici kaplama.

🟡 “S” – Artırılmış Mekanik Dayanım (Increased Robustness)

• Tanımı: “S” işareti, gözlüğün temel darbe testini geçtiğini ve artırılmış mekanik dayanım sunduğunu gösterir.
• Test Koşulu: 22 mm çapında, 43 gram ağırlığında bir çelik bilye, 1,3 m yükseklikten düşürülür.
• Enerji Seviyesi: Yaklaşık 0,3 joule.
• Kullanım Alanı:
  • Hafif işlerde, düşük riskli ortamlarda
  • Laboratuvar çalışmaları
  • Ofis tipi teknik işler
• Avantajları:
  • Hafif ve konforlu tasarım
  • Geniş görüş alanı
• Sınırlamaları:
  • Yüksek hızla gelen parçacıklara karşı koruma sağlamaz
  • Endüstriyel uygulamalarda yetersiz kalabilir

🟠 “F” – Düşük Enerjili Darbe Dayanımı (Low Energy Impact)

• Tanımı: “F” işareti, gözlüğün düşük enerjili darbelere karşı koruma sağladığını gösterir.
• Test Koşulu: 6 mm çapında, 0,86 gram ağırlığında bir çelik bilye, 45 m/s hızla lens yüzeyine fırlatılır.
• Enerji Seviyesi: Yaklaşık 1 joule.
• Kullanım Alanı:
  • Metal işleme (talaşlı üretim)
  • Ahşap kesme ve zımparalama
  • İnşaatta hafif darbeli işler
• Avantajları:
  • Geniş koruma yelpazesi
  • Hafif ve ergonomik tasarımlar
• Sınırlamaları:
  • Orta ve yüksek enerjili darbelerde yetersiz kalabilir
  • Yan koruma gerektirebilir

🔵 “B” – Orta Enerjili Darbe Dayanımı (Medium Energy Impact)

• Tanımı: “B” işareti, gözlüğün orta enerjili darbelere karşı koruma sağladığını gösterir.
• Test Koşulu: Aynı çelik bilye, 120 m/s hızla lens yüzeyine fırlatılır.
• Enerji Seviyesi: Yaklaşık 4 joule.
• Kullanım Alanı:
  • Ağır sanayi (metal döküm, presleme)
  • Taşlama ve kaynak öncesi işlemler
  • Maden ve enerji sektörleri
• Avantajları:
  • Yüksek darbe direnci
  • Endüstriyel ortamlarda güvenli kullanım
• Sınırlamaları:
  • Daha ağır ve kalın lens yapısı
  • Konfor açısından sınırlı olabilir

🔴 “A” – Yüksek Enerjili Darbe Dayanımı (High Energy Impact)

• Tanımı: “A” işareti, gözlüğün çok yüksek enerjili darbelere karşı koruma sağladığını gösterir.
• Test Koşulu: Aynı çelik bilye, 190 m/s hızla lens yüzeyine fırlatılır.
• Enerji Seviyesi: Yaklaşık 15 joule.
• Kullanım Alanı:
  • Patlayıcı ortamlar
  • Yüksek hızlı taşlama ve kesme
  • Askeri ve savunma sanayi uygulamaları
• Avantajları:
  • Maksimum koruma seviyesi
  • En zorlu koşullarda bile güvenlik sağlar
• Sınırlamaları:
  • Ağır ve kalın yapı
  • Görüş alanı daralabilir
  • Uzun süreli kullanımda rahatsızlık verebilir

Ek Bilgiler ve İşaretleme

• Gözlüklerin üzerinde bu sınıflandırmalar harflerle belirtilir: Örneğin “F” sınıfı bir gözlükte “EN 166 F” ibaresi yer alır.
• Eğer çerçeve ve lens farklı darbe dayanımı seviyelerine sahipse, en düşük seviye geçerli kabul edilir.
• Darbe dayanımı testleri, lensin çatlamaması, kırılmaması ve parçacığın lensi delmemesi esasına dayanır.

Neden Optik Sınıf 1 Tercih Edilmeli?

• Göz sağlığı: Uzun süreli kullanımda göz yorgunluğunu önler.
• İş güvenliği: Net görüş, hata riskini azaltır.
• Konfor: Kullanıcılar gözlük takmayı daha kolay benimser.
• Verimlilik: Özellikle hassas işler (kaynak, laboratuvar, montaj) için net görüş şarttır.

Bu testler sonucunda lensin hangi optik sınıfa ait olduğu belirlenir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Gözlük üzerinde optik sınıf işareti yer almalıdır (örneğin “1”).
• Gözlük seçimi yapılırken sadece darbe dayanımı değil, optik sınıf da sorgulanmalıdır.
• Kullanıcılar, görüş bozukluğu hissederse gözlüğü değiştirmelidir.
• Eğitimlerde optik sınıfın önemi vurgulanmalıdır.

1. Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği (AB 2016/425 uyumlu)

• Gözlükler TS EN 166 standardına uygun olmalıdır.
• CE işareti taşımalı ve onaylanmış kuruluş tarafından belgelendirilmelidir.
• Diyoptri sıfır olmalı; optik bozulma yaratmamalıdır.

2. İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı

• “Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik” kapsamında göz koruyucuların kullanımı zorunludur.
• Yönetmelik Ek-3’te parçacık tesiri riski olan işler açıkça belirtilmiştir:
  • Kaynak yapma, öğütme, keski ile yontma
  • Talaş çıkaran makinelerde çalışma
  • Presle sıcak demir işleme
  • Artıkların parçalanması ve uzaklaştırılması

3. Gözlük Tipleri

• Genel kullanım gözlükleri
• Tam koruma gözlükleri (dalgıç tipi)
• Vizörler (yüz siperliği)

1. EN 166 Standardı

• Göz koruyucuların darbe dayanımı, optik sınıfı ve işaretleme kriterlerini belirler.
• Parçacık tesiri için “F”, “B” ve “A” sınıfı darbe dayanımı testleri uygulanır.

2. EN ISO 16321 Serisi (Yeni Standart)

• EN 166’nın yerini alacak şekilde EN ISO 16321-1:2022, EN ISO 16321-2:2021 ve EN ISO 16321-3:2022 yayımlanmıştır.
• Kasım 2024 itibarıyla EN 166 yürürlükten kalkacak ve yeni standartlar geçerli olacaktır.

3. Avrupa OSHA (EU-OSHA) Yaklaşımı

• Doğrudan ürün standardı belirlemez.
• Risk değerlendirmesi ve uygun KKD seçimi konusunda rehberlik sağlar.

1. OSHA 29 CFR 1910.133

• Göz ve yüz koruması için temel düzenlemedir.
• İşverenin uygun KKD sağlaması zorunludur.
• Parçacık tesiri riski varsa ANSI Z87.1 standardına uygun gözlük kullanılmalıdır.

2. ANSI Z87.1 Standardı

• Gözlüklerin darbe dayanımı, optik netlik, yan koruma gibi özelliklerini belirler.
• Gözlük üzerinde “Z87” işareti bulunmalıdır.
• “Z87+” işareti yüksek darbe dayanımı anlamına gelir.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Gözlükler kişiye özel seçilmeli, baş yapısına uygun olmalı.
• Kullanım öncesi ve sonrası temizlik ve bakım yapılmalı.
• Gözlükler çizildiğinde veya hasar gördüğünde değiştirilmelidir.
• Eğitim verilmeden KKD kullanımı etkili olmaz.

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:

Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hukuki tavsiye yerini alamaz. Web sitemizdeki yayınlardan yola çıkarak, işlerinizin yürütülmesi, belgelerinizin düzenlenmesi ya da mevcut işleyişinizin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriğinde yer alan bilgilere istinaden profesyonel hukuki yardım almadan hareket edilmesi durumunda meydana gelebilecek zararlardan firmamız sorumlu değildir. Sitemizde kanunların içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.

Ayrıca;
Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hekim tedavisinin ya da konsültasyonunun yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, ilaç tedavisine başlanması ya da mevcut tedavinin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla kişisel teşhis ya da tedavi yönteminin seçimi için değerlendirilmemelidir. Sitede kanun içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.