Ne Zaman Durması Gerektiğini Bilen Bir Sistem Hayat Kurtarır
Arabanızın motoru ısındığında sizi uyaran gösterge lambası hiç yanmasaydı ne olurdu?
Belki motor yanar, belki de siz… İşte endüstride de makineler, prosesler, tanklar, vanalar ve daha nice karmaşık sistem için o “gösterge lambaları” kritik öneme sahiptir. Ama artık bu göstergeler sadece lamba değil – içlerinde yazılım, sensör, mantık sistemleri ve otomatik tepkiler barındıran güvenlik sistemleridir.
Bunların güvenilirliği ise artık bir tahmin işi değil. Bugün artık bu güvenlik sistemlerinin ne kadar sağlam, ne kadar hızlı ve ne kadar doğru çalıştığını ölçebiliyoruz. Bu ölçüme “Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi” ya da kısaca SIL (Safety Integrity Level) deniyor.
⚙️ ⚙️ ⚙️
Endüstri 4.0 Döneminde Güvenlik Neye Dönüştü?
Yeni çağda makineler kendi aralarında konuşuyor. Büyük veri, Nesnelerin İnterneti (IoT) ve yapay zeka ile donatılan bu sistemlerde artık insan değil, algılayan – düşünen – karar veren makineler var.
Ama bu güzel tablo bir sorunla geliyor:
👉 “Makine bir hata yaparsa ne olur?”
İşte bu sorunun cevabı SIL (Safety Integrity Level – Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi) kavramını doğuruyor.
📚 📚 📚
SIL Nedir? En Basit Tanımıyla…
“SIL, bir sistemin tehlike anında güvenli moda geçebilme başarısını gösteren güvenlik performansı puanıdır.”
Yani bir sistem “tehlike geldiğinde doğru tepki verebilecek mi?” sorusuna verilen teknik cevaptır.
Dört seviye vardır:
- SIL 1: En temel
- SIL 2: Orta düzey
- SIL 3: Yüksek güvenlik
- SIL 4: Uç nokta (nükleer gibi çok kritik alanlarda kullanılır)
Örnek:
Bir vananın kontrolü SIL 1 gerektirebilir, ama bir petrol rafinerisindeki acil durum kapatma sistemi için SIL 3 şarttır.
🧠 🧠 🧠
Bir Sistem Neden SIL Seviyesi Alır?
Çünkü bazı sistemler hata yaparsa sadece üretim değil, canlar ve çevre riske girer.
Örneğin:
- Patlayıcı gaz içeren bir tankın emniyet vanası geç açılırsa?
- Bir kimyasal reaksiyon fazla ısınırsa ama soğutucu sistem çalışmazsa?
İşte bu gibi senaryolarda, güvenlik fonksiyonu adı verilen otomatik savunma mekanizmaları devreye girer.
Ve bu savunmanın ne kadar güçlü, hızlı ve güvenilir olduğu SIL puanı ile ölçülür.
🔧 🔧 🔧
SIL Nasıl Ölçülür?
SIL seviyesi belirlemek için çeşitli yöntemler kullanılır.
En yaygın olanları şunlardır:
- Risk Matrisi:
- Olasılık × Şiddet → Risk Skoru
- Risk yüksekse → Daha yüksek SIL gerek
- LOPA (Koruma Katmanı Analizi):
- Bir tehlike için kaç kat savunma (barikat) olduğuna bakılır.
- Yetersizse, daha güvenilir sistem (yani daha yüksek SIL) gerekir.
- Risk Grafiği:
- Tehlike sıklığı, insan etkisi ve kaçınılabilirliğe göre puanlama yapılır.
Synergi Plant gibi sistemler, özellikle bu analizleri dijital ortama taşır ve işletmelere kolay karar destek mekanizmaları sunar.
📖 📖 📖
Peki Bu “Fonksiyonel Güvenlik” Nedir?
Fonksiyonel güvenlik, makinelerin “doğru zamanda doğru işi yapması” ile ilgilidir. Sadece çalışması yetmez, gerektiğinde kendini koruyabilmesi gerekir.
Bu güvenliği sağlayan sistemlere de Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS) denir.
İçinde:
- Sensörler (Durumu algılar)
- Mantık birimi (Durumu analiz eder – örneğin bir PLC)
- Aktüatörler (Tepki verir – örneğin bir vanayı kapatır)
bulunur.
🔍 🔍 🔍
SIL Nasıl Hesaplanır? (Teknik Meraklısına)
İki temel unsurla hesaplanır:
- Donanımsal Güvenlik (PFD):
- Bir arızanın talep anında gerçekleşme olasılığıdır.
- Ne kadar az, o kadar iyi.
- Sistematik Güvenlik:
- Tasarım hataları, yazılım kusurları, yanlış mühendislik vb.
- Bunlar rastgele değil, insan kaynaklı hatalardır.
SIL analizinde genellikle şu standartlar kullanılır:
- IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010): Her sektör için temel güvenlik standardı
- IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018): Kimya ve proses sektörü özelinde uygulama
- IEC 62061 – TS EN IEC 62061 – (2021): Makine güvenliğinde kontrol sistemleri
- ISO 13849 – TS EN ISO 13849-1 – (2023): Donanım ve yazılımın hataya dayanıklılığı
- ISO 14118 – TS EN ISO 14118 – (2018) / EN 1037 – TS EN ISO 14118 – (2018): Beklenmeyen çalıştırmanın önlenmesi
🧩 🧩 🧩
IEC 61508 ve IEC 61511 Arasındaki Fark Nedir?
| Özellik | IEC 61508 TS EN 61508-1 – (2010) | IEC 61511 TS EN 61511-1 – (2018) |
|---|---|---|
| Hedef | Tüm sektörler | Proses (petrol, kimya vs.) |
| Kapsam | Donanım + yazılım | Proses ekipmanları |
| Uygulama | Geliştirici firmalar | Son kullanıcı ve tesis sahipleri |
| Kullanım | Temel standart | Türetilmiş özel standart |
IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010), ana çatıdır. IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018) ise onun proses sektörüne uyarlanmış halidir.
🧭 🧭 🧭
“O Butona Bastığında Gerçekten Duracak mı?”
Günümüz endüstrisinde güvenlik artık sadece “çit çekmek, düğme koymak” değil. Artık makinelerin kendi kararlarını alıp tehlikeyi önlemesi gerekiyor.
Ve bu kararların ne kadar doğru, zamanında ve güvenilir olduğunu SIL “Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi” ile ölçülüyor.
Bir fabrika ya da tesisin SIL “Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi” düzeyi, sadece teknolojisinin değil, hayata verdiği değerin de göstergesidir.
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Doğal Yaşayın
Doğal Beslenin
Aklınıza Mukayet Olun
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Sayın okuyucu,
Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.
Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review
⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️
Dr Mustafa KEBAT
Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü