Proses Emniyetinde Otomatik Savunma Hatları

Yüksek riskli endüstriyel tesislerde meydana gelebilecek proses kaynaklı kazaların önlenmesinde, mühendislik kontrolleri hayati önem taşır. Bunların başında yer alan Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS), kontrol sistemlerinden bağımsız olarak çalışan, otomatik bir güvenlik fonksiyonu sunan ve kaza senaryolarının aktif olarak önüne geçen sistemlerdir.

SIS, “önleyici mühendislik kontrolleri” arasında en yüksek güvenlik seviyesini sunar. Bu nedenle İş Güvenliği profesyonelleri için sadece sistemin varlığı değil, doğru tasarımı, SIL (Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi) gereksinimlerinin karşılanması ve periyodik testleri de önem arz eder.

SIS’in Temel Yapısı – Tehdit Algılama ve Otomatik Müdahale Zinciri

Bir Güvenlik Enstrümanlı Sistem, üç ana bileşenden oluşur:

1. Algılayıcılar (Sensörler): Proses değişkenlerini (basınç, sıcaklık, seviye, debi vb.) sürekli izler.
2. Logic Solver (Mantık Çözücü – PLC veya RTU): Önceden belirlenmiş limitlerin aşılması durumunda devreye girerek karar mekanizmasını tetikler.
3. Final Elemanlar (Aktüatörler): Vana kapatma, sistem durdurma gibi fiziksel müdahaleyi gerçekleştirerek süreci güvenli moda çeker.

Bu zincirin tüm halkaları yüksek güvenilirlikle çalışmak zorundadır. Bir halkadaki arıza, fonksiyonun başarısızlığına ve dolayısıyla kaza oluşumuna yol açabilir.

SIS ile DCS (Dağıtılmış Kontrol Sistemi) Arasındaki Fark

İş Güvenliği uzmanları genellikle SIS’in neden ayrı bir sistem olarak kurgulandığını sorgular. Temel fark, SIS’in sadece güvenlik fonksiyonunu yerine getirmekle yükümlü olması ve bu nedenle:

• DCS’ten bağımsız çalışması,
• Güvenlik seviyesine uygun donanım/yazılım sertifikasyonuna sahip olması,
• Otomatik tanılama ve test kapasitesinin yüksek olmasıdır.

Bu ayrım, IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010) ve IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018) standartlarında net şekilde tarif edilmiştir.

Güvenlik Enstrümanlı Fonksiyon (SIF) Nedir?

Her SIS, birden fazla Güvenlik Enstrümanlı Fonksiyon (SIF) içerir.

Her bir SIF’in riski düşürme görevi vardır. Hangi fonksiyonun ne seviyede güvenlik sunduğu ise SIL (Safety Integrity Level) değeriyle ifade edilir.

SIL (Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi) – Nicel Güvenlik Performansı

SIL, bir SIF‘in başarısız olma olasılığına (PFDavg) göre sınıflandırılır:

LOPA (Layer of Protection Analysis) ve Risk Grafikleri, SIL belirleme yöntemleri arasında en yaygın olanlardır. İş Güvenliği Uzmanı, bu analizlerin dokümantasyonuna ve uygulama kalitesine dikkat etmelidir.

İlgili Standartlar: IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010) ve IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018)

SIS’in tasarım, kurulum ve işletme esasları aşağıdaki standartlara dayanır:

• IEC 61508 – TS EN 61508-1 – (2010): Elektrik/elektronik/programlanabilir sistemlerin fonksiyonel güvenliği için genel çerçeve.
• IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018): Proses endüstrisine özel Güvenlik Enstrümanlı Sistem standartı.
• IEC 62061 – TS EN IEC 62061 – (2021) / ISO 13849 – TS EN ISO 13849-1 – (2023): Makine emniyeti bağlamında kullanılır.

Bu standartlar, SIS Yaşam Döngüsü felsefesiyle sistemin ilk tasarımından, bakımına ve nihai sökümüne kadar her adımı kapsar.

İş Güvenliği Uzmanı Ne Yapmalı?

İş Güvenliği Uzmanının SIS konusunda başlıca dikkate alması gerekenler ve duruma göre de sorumlulukları şunlardır:

• SIL doğrulama ve test protokollerinin varlığını denetlemek,
• SIF performans raporlarını gözden geçirmek,
• LOPA veya risk analiz dokümanlarının geçerliliğini izlemek,
• SIS bakım ve kalibrasyon kayıtlarını takip etmek,
• SIS bypass (devre dışı bırakma) işlemlerinin kontrol altında yapılmasını sağlamak.

SIS ile entegre çalışan her sistemin hata toleransı ve bakım süreci, insan faktörünü minimumda tutmak için net tanımlanmalı ve kayıt altına alınmalıdır.

Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS), modern endüstride proaktif risk azaltma yaklaşımının temel taşlarından biridir. İş Güvenliği Uzmanları, bu sistemleri sadece “mevcut” olarak değil; “doğru tasarlanmış, test edilmiş ve sürdürülebilir” sistemler olarak değerlendirmelidir.

Unutulmamalıdır ki, bir SIS başarısız olduğunda, diğer tüm koruma katmanları da riske girer. Bu yüzden, SIS’e dair bilgi düzeyinin artırılması, İş Güvenliği kültürünün gelişimi açısından stratejik öneme sahiptir.

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

Endüstride, özellikle petrol, doğalgaz, kimya ve enerji sektörlerinde, işte bu hayali gerçeğe dönüştüren sistemler var. Adı: Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (İngilizcesi: Safety Instrumented Systems – kısaca SIS).

SIS Nedir? Ne İşe Yarar?

SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler), bir tehlikeyi önceden algılayıp, makineyi veya süreci otomatik olarak güvenli moda geçiren bir sistemdir.

Kısaca düşünün:

• Sensör tehlikeyi “hissediyor”,
• Kontrol birimi karar veriyor,
• Aktüatör (vana, kesici vs.) duruma müdahale ediyor.

Bu üçlü mekanizma, bir patlamayı, yangını veya ölümcül bir sızıntıyı önleyebilir. Yani SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler), kaza olmadan önce duran “gizli süper kahraman” gibidir.

• SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) devreye girer:
  • Sıcaklık sensörü tehlikeli seviyeyi algılar.
  • Kontrol ünitesi, sisteme “Dur!” komutu verir.
  • Vana açılır, basınç düşürülür, sistem güvenli moda geçer.

Bu müdahale, bir felaketi önler.

SIS’in (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) Bileşenleri Neler?

Bir SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) sistemi üç temel bileşenden oluşur:

1. Sensörler – Basınç, sıcaklık, seviye, debi gibi değerleri sürekli izler.
2. Logic Solver (Mantık Çözücü) – Sensörden gelen verileri analiz eder, karar verir.
3. Aktüatörler – Tehlikeli durum oluşursa vanayı kapatır, sistemi durdurur.

Bu zincir kusursuz çalışmak zorundadır. Çünkü bir hata, milyonluk kayıp ya da can kaybı anlamına gelebilir.

SIL Ne Anlama Geliyor?

SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) sistemleri, hangi seviyede güvenlik sunduklarına göre SIL (Safety Integrity Level) yani Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi ile sınıflandırılır.

• SIL 1: Düşük riskli yerlerde kullanılır.
• SIL 2-3: Orta-yüksek riskli tesislerde tercih edilir.
• SIL 4: En tehlikeli ortamlarda, örneğin nükleer tesislerde.

Bir SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) sisteminin hangi SIL seviyesine sahip olması gerektiği, olası tehlikenin büyüklüğüne göre belirlenir.

Peki SIS Olmadan Ne Olur?

SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) olmadan, sistemin tamamen operatör gözetimiyle korunması gerekir. Ancak insanlar yorulur, hata yapar, gözden kaçırır.

SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) sistemleri sayesinde kaza olmadan önce müdahale etmek mümkündür. Kazadan sonra önlem almanın maliyeti hem ekonomik hem insani olarak çok daha fazladır.

Nerelerde Kullanılıyor?

SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) sistemleri sadece devasa rafinerilerde değil;

• Enerji santrallerinde,
• İlaç üretim tesislerinde,
• Doğalgaz çevrim santrallerinde,
• Otomotiv üretim hatlarında
  yaygın olarak kullanılıyor.

Hatta uçaklarda bile, benzer mantıkta çalışan güvenlik sistemleri mevcut!

Peki Synergi Plant Ne Yapıyor?

Synergi Plant gibi platformlar, işletmelerin SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) düzeylerini analiz etmesine, risk puanlarını belirlemesine ve sistemin doğru çalışıp çalışmadığını gözlemlemesine imkân tanır.

Yani SIS’in (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) sadece kurulması yetmez, sürekli izlenmesi ve test edilmesi gerekir.

Sessiz Kahramanları Görün

Güvenlik Enstrümanlı Sistemler (SIS), endüstride sessizce hayat kurtaran, milyarlık zararların önüne geçen, görünmeyen ama vazgeçilmez kahramanlardır.

Unutmayın:
Bir kaza, çoğu zaman bir sinyalin doğru algılanmamasıyla başlar.
SIS (Güvenlik Enstrümanlı Sistemler) ise bu sinyali algılayıp, kararı verir ve müdahaleyi yapar.

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

Düşünün: Bir araba kullanıyorsunuz. Hızınızı gösteren gösterge paneli var, motor hararet yaparsa sizi uyaran sensörler var, emniyet kemeriniz takılı, hava yastığınız yerinde. Bunların hepsi, sizi gizli ama etkili bir güvenlik ağının parçası olarak koruyor.

Peki fabrikalar?
Rafineri, kimya tesisi, boya üretim hattı veya büyük bir enerji santrali… Bu dev sistemlerin emniyet kemerleri neler biliyor musunuz?

İşte orada devreye şu üç güçlü harf giriyor:
SIS – SIF – SIL

SIS – Güvenlik Enstrümanlı Sistem (Safety Instrumented System)

SIS, bir tesisin “güvenlik müdahale sistemi”dir.
Tehlikeyi hisseder, alarm vermez, doğrudan müdahale eder!

Ne işe yarar?
Diyelim ki bir tankın içindeki sıcaklık aniden yükseliyor.
SIS devreye girer ve o tankın girişini kapatır ya da sistemi durdurur. Patlamayı engeller.

Bir itfaiyeci gibi çalışır, ama otomatik, 7/24 ve milisaniyeler içinde harekete geçer.

SIF – Güvenlik Enstrümanlı Fonksiyon (Safety Instrumented Function)

Her SIS içinde birden fazla SIF vardır.
Bunlar, birer koruma senaryosu gibidir.

Her bir SIF, tıpkı evinizdeki yangın alarmının dumanı hissedip sireni çalması gibi çalışır.
Sistemler bu senaryolara göre önceden programlanır.

SIL – Güvenlik Bütünlüğü Seviyesi (Safety Integrity Level)

SIS çalışıyor. İçinde SIF’ler var.
Peki her SIF ne kadar güvenilir?

Bunu anlamak için devreye SIL giriyor.
SIL, bir güvenlik senaryosunun ne kadar sağlam ve güvenilir olduğunu gösteren bir puanlama sistemidir.

1’den 4’e kadar gider:

• SIL 1 → Temel koruma
• SIL 2 → Orta düzey riskli süreçler
• SIL 3 → Yüksek riskli (örneğin kimya tesisleri)
• SIL 4 → Çok nadir, nükleer gibi ultra riskli alanlar

Ne kadar yüksek SIL, o kadar düşük kaza ihtimali.

Üçlü İlişki: SIS – SIF – SIL Nasıl Birlikte Çalışır?

Bunu bir orkestraya benzetebiliriz:

SIS: Orkestra – tüm sistemi yöneten yapıdır.
SIF: Her bir enstrüman – her biri özel görevde.
SIL: Performans puanı – o enstrümanın doğru çalma ihtimali.

Eğer bir tehlike durumunda SIF görevini yaparsa, SIS görevini başarmış olur.
SIL ise, bu senaryonun başarı ihtimalini gösterir.

Günlük Hayattan Bir Örnekle Akılda Kalsın

Akıllı telefonunuzda pil ısınırsa sistem otomatik olarak bazı işlemleri durdurur, ekranı kısar, hatta cihazı kapatır.
İşte bu bir SIS’tir.
“Pil 45°C’ye ulaşırsa → kapat” komutu bir SIF’tir.
Bunun %99,9 oranında işe yarayacağını bilmek ise SIL’dir.

Peki Neden Bu Kadar Önemli?

Çünkü fabrikalarda “küçük bir hata”,

• patlamaya,
• yangına,
• zehirli gaz sızmasına,
• can kayıplarına neden olabilir.

SIS – SIF – SIL, bu felaketlerin görünmeden önüne geçen gizli kahramanlardır.

Ve her birinin arkasında, sistemleri kuran mühendisler,
riskleri analiz eden güvenlik uzmanları,
ve her gün bu sistemleri kontrol eden iş güvenliği profesyonelleri vardır.

SIS – SIF – SIL…
Karışık gibi görünüyor ama aslında bir hayat üçgeni.
Her biri, tehlikeye karşı sizin, fabrikanın ve çevrenin koruma kalkanı.

Bir gün bir tesisin yakınından geçerken, dev borular, çelik tanklar, buharlar ve devasa makineler gördüğünüzde şunu hatırlayın:

“O dev sistemler, görünmeyen ama çok iyi çalışan birer emniyet kemeri ile korunuyor.”

Ve bu kemerin adı: SIS – SIF – SIL üçlüsü.

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

Endüstriyel tesislerde, can ve mal güvenliğini sağlayan otomatik bir güvenlik sistemi olduğunu bilmek içimizi rahatlatır. Ancak bu sistemin çalıştığından gerçekten emin miyiz?

Bir yangın algılama sistemi var diyelim. 5 yıldır hiç devreye girmedi. Ne güzel, değil mi?
Hayır! Belki de devreye giremiyor çünkü çalışmıyor.

İşte tam da bu nedenle, SIS – Güvenlik Enstrümanlı Sistemler için periyodik test planlaması, sadece bir prosedür değil, olası bir facianın önlenmesi anlamına gelir.

Bu yazı bir başlangıç olsun. Önümüzdeki hafta, ”Endüstrinin Emniyet Kemeri – SIS, SIF ve SIL Nedir?” yazısı devam edeceğim. Sonrasında da konu ile ilgili ayrıntıları her hafta sizlere sunacağım…

SIS Nedir, Ne Değildir?

SIS (Safety Instrumented System);
Tesislerde ortaya çıkabilecek belirli tehlikeli olayları algılayıp, müdahale ederek süreci güvenli duruma getiren sistemler bütünüdür.

Bu sistem;

• Sensörlerden (örneğin: sıcaklık, basınç sensörleri),
• Mantıksal karar veren kontrol birimlerinden (örneğin: PLC),
• Müdahale eden ekipmanlardan (örneğin: vanalar, motor durdurucular) oluşur.

Ancak unutmayın:
Bir sistem var olmasıyla değil, doğru çalışmasıyla güvenlik sağlar.
Bunun için: “Planla – Test Et – Belgele – Tekrarla” döngüsü hayati önemdedir.

Periyodik Test Planlaması Neden Gerekli?

SIS bileşenleri zamanla:

• Toz, nem, sıcaklık değişimleri,
• Titreşim ve mekanik yorgunluk,
• Yazılım arızaları veya kullanıcı hataları nedeniyle
  işlevini kaybedebilir.

Her ne kadar “kendini test eden sistemler” (self-diagnostic systems) yaygınlaşsa da, elle veya otomasyon destekli testlerin düzenli şekilde yapılması zorunludur.

Birçok uluslararası standart (özellikle IEC 61511 – TS EN 61511-1 – (2018)) SIS sistemleri için periyodik test sıklığı belirlenmesini ve uygulanmasını zorunlu kılar.

Test Planlamasında Dikkat Edilmesi Gereken 7 Kritik Nokta

• SIL 1 için genellikle 1 yılda bir test yeterli olabilir.
• SIL 3 sistemler için bu aralık 3-6 ay gibi kısa süreler olabilir.

Test, riski artırmayacak şekilde ve gerekiyorsa üretim dışı zamanda yapılmalıdır.

Kapsam doğru belirlenmezse, riskli boşluklar kalabilir.

Bu kayıtlar, işverenin yasal yükümlülükleri ve olası bir kazada savunma aracı açısından kritiktir.

Gerçek Hayattan Örnek:

Bir boya üretim tesisinde, tutuşabilir solvent tankında sıcaklık sensörü arızalı olduğu halde uzun süre fark edilmemiştir.
Periyodik test sırasında bu durum tespit edilmiş ve kontrol vanası da tepki vermemiştir.

Potansiyel:
Bir yangın durumunda, sistem kendini kapatamayacak, tank basınçla patlayacak, çevreye solvent yayılacak.

Önleyici test sayesinde olay yaşanmadan önlenmiştir.

Kim Sorumlu?

İş güvenliği uzmanları olarak, bu testlerin yapılmasını takip etmek, eksik uygulamalar için uyarı ve öneri vermek, raporları talep etmek ve doğrulamak bizim sorumluluğumuzdur.

Her başarılı test,
her alınmış kayıt,
her fark edilen arıza,
olası bir faciayı önceden durdurabilir.

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

2019 Pandemisi ile birlikte hayatımıza girdiği sanılan ”Beyin Sisi” neymiş biraz inceleyelim.

Beyi Sisi Belirtileri

Corona virüs, namı değer Covid19 ile ilişkisinin iki yolla gerçekleşiyor.

İlk olarak; Corona virüs ile enfekte olmuş hücrelerin virüsü taşıyarak kan beyin bariyerini geçmesi ile beyin hücrelerine Corona virüsü taşımaları,

İkincisi ise; Burunda bulunan nöronal hücrelere yerleşen Corona virüsün burundan beyne giden sinirler yolu ile kan beyin bariyerini geçmesi ile beyin hücrelerine Corona virüsü taşımalarıdır.

Bu sebeplerle hafif vakalarda dahi bu sebeple ”Beyin Sisi” görülebilmektedir.

Tarifi ve çözümü netleşmemiş olan ”Beyin Sisi” ni arttıran ve hafifleten etmenlerin bazılarını biliyoruz.

İlaçlar da Beyin Sisi Yapıyor

Özellikle, statin grubu kolesterol düşürücü ilaçlar ”Beyin Sisi” sebebidir.

Çünkü;

Beynin yapısındaki temel madde kolesteroldür. Evet beyin yapısının çoğu kolesterol yapıdaki yağ tabakadan oluşur.

İşte buraya çok dikkat edin..!!!

Kolesterolünüzü düşürmek (Vücudunuzda üretimini bloke etmek) için kullandığınız statin grubu kolesterol ilaçları aynı zamanda beyninizdeki 160 gram yağ tabakaya da etki eder. Bu etki de beyin fonksiyonlarını zayıflatarak beyin sisine neden olur.

Yağ Yakıcı Zayıflama İlaçları Beyin Sisi Sebebidir

Evet… Zayıflama ilacı olarak alınan ilaçların yağ yakıcı olanları ”Beyin Sisi” yanı sıra ölüme giden süreçlere sebep olabillir.

Yetersiz Uyku Beyin Sisi Sebebidir

Uyanıklık sırasında sinir sistemi yoğun olarak çalışır. Bu yoğun çalışma sırasında nörokimyasal toksik atıklar oluşur. Sinir hücreleri aralığına dökülen bu toksik atıklar gün içerisinde beyin omurilik sıvısında (BOS) toplanır. Toplanan atıkların temizlenmesi de gece uyku sırasında gerçekleşir.

Günlük temizlenme (uyku) süresi 7 saatten az olması durumunda biriken toksik atıklar inflamasyona yol açar. Bu da oksidatif stres oluşmasına neden olur. Oksidatif stres ise beyin fonksiyonlarını bozarak ”Beyin Sisi” meydana gelmesine sebep olur.

Ağır Metaller Beyin Sisi Sebebidir

Özellikle ağır metal içeriği olan balıkları ve midyeyi çok tüketen kişilerde sinir hücrelerinde inflamasyona bağlı oksidatif stres artarak beyin fonksiyonlarını bozmakta ve ”Beyin Sisi” meydana gelmesine sebep olmaktadır.

Vitamin – Mineral – Yağ Asidi Eksikliği Beyin Sisi Sebebidir

• Glutatyon (Oksidatif stresle en iyi mücadele eden güçlü bir antioksidan)
• Selenyum (Önemli)
• B3 – Niasin (Önemli)
• Çinko (Önemli)
• Magnezyum
• D3
• B12
• B9 (folat)
• B6

Probiyotikler

Barsak mikrobiyotası ile beyin sisi arasında sıkı bağ olduğu biliniyor. Lakin beyin sisimi bağırsakları etkiliyor, bağırsaklar mı beyin sisi yapıyor halen netleşmiş değil. Siz barsak sağlığına önem verin.

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:
Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hekim tedavisinin ya da konsültasyonunun yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, ilaç tedavisine başlanması ya da mevcut tedavinin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla kişisel teşhis ya da tedavi yönteminin seçimi için değerlendirilmemelidir. Sitede kanun içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.