SCADA – Tetkik iş Güvenliği ve Sağlığı

Rüzgar Enerji Santrali Komuta Kontrol Merkezi – Ergonomi ve İş Yükü Temelli Riskler Risk Analizi

Tetkik Editor — Sun, 27 Jul 2025 21:01:00 +0000

Dijital Gözün İnsanla Teması

21. yüzyılda enerji üretiminin kalbi sahada değil, ekran başında atıyor. Rüzgar türbinleri dağın tepesinde dönerken, onların her titreşimi, her rotor ivmesi şehir merkezlerindeki komuta kontrol odalarında yakından izleniyor.

Bu teknolojik gözlem kulelerinde çalışan insanlar, karar alma sorumluluğu, dikkat yoğunluğu ve fiziksel hareketsizlik arasında sıkışmış bir çalışma düzeni içinde. Ancak çoğu zaman göz ardı edilen bir gerçek var: Yüksek teknoloji, insan ergonomisini ikincil plana atma eğiliminde.

Rüzgar Enerji Santrallerinin Komuta Kontrol Merkezleri (KKM), santralin tüm operasyonel işleyişini izlemek ve müdahaleleri koordine etmek amacıyla 7/24 çalışan, yüksek dikkat ve sorumluluk gerektiren ortamlardır.

Bu merkezlerde görev yapan operatörler ve teknik personel, fiziksel olarak düşük hareketli ancak zihinsel olarak yoğun iş yükü altında çalışırlar. Bu durum, ergonomik yetersizlikler, monotonluk, bilişsel yorgunluk, işe bağlı stres gibi risklerin artmasına sebep olmaktadır.

Türbinler Dönüyor, İnsan Duruyor

Rüzgar enerji santralleri (RES), yenilenebilir enerji hedeflerinin lokomotifi haline gelirken, bu santrallerin omurgasını oluşturan SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) sistemleri, arka planda kesintisiz çalışan kontrol merkezlerine büyük yük bindirmiştir. Komuta kontrol merkezi operatörleri, bazen 12 saate kadar uzayan vardiyalar boyunca ekran başında kalmakta, binlerce veri sinyalini eş zamanlı izlemekte ve kritik müdahale kararları almaktadır.

Ancak bu çalışanlar çoğu zaman hareketsizlik, tekrarlayan hareketler, ekran yorgunluğu, mental stres ve dikkat dağınıklığı gibi risklere uzun süre maruz kalmaktadır. İş yerinde ciddi bir kazanın tetikleyicisi sadece mekanik arıza değil, operatörün 5. saatteki odak kaybı da olabilir.

Bu bağlamda, komuta kontrol odalarında görev yapan personelin çalışma koşulları yalnızca konfor değil, aynı zamanda operasyonel güvenlik meselesidir. Bu nedenle, ergonomik uyumsuzluklar, aşırı zihinsel yük ve iş organizasyonundaki eksiklikler sistematik olarak değerlendirilmelidir.

Sessiz Riskler – Görünmeyeni Anlamak

Bir komuta kontrol merkezi çalışanını düşünelim:
Saat sabah 08.00. Gözler, dört farklı monitörde dönen grafiklerde. Kafasında alarm eşik değerleri, hava durumu tahminleri, bakım zamanı yaklaşan türbinler. Klavye ve mouse hareketleri her 30 saniyede bir tekrar ediyor. Oturduğu koltuk, sıradan bir ofis koltuğu. Göz hizası, ekranın alt köşesine odaklanmaya zorlanıyor. Omuzlar gergin, boyun eğik. Vardiyanın 3. saati dolmadan bilek ağrısı, göz kuruluğu, baş ağrısı beliriyor. Saat 12.00’de gelen kısa yemek molası dışında vücut, adeta sabitlenmiş durumda.

Bu tabloda en riskli alanlar şunlardır:

1. Fiziksel Ergonomi Riski

Monitörlerin yükseklik ve mesafe uyumsuzluğu, boyun ve sırt kaslarında kronik gerginliğe neden olur.
Klavye ve mouse yerleşiminin uygun olmaması, karpal tünel sendromu riskini artırır.
Hareketsizlik nedeniyle alt ekstremitede dolaşım bozuklukları (örneğin derin ven trombozu) riski doğar.

2. Görsel Yük Riski

Parlak ekranlar, kontrast oranı kötü arayüzler, yetersiz aydınlatma ile birleşince bilgisayar görsel sendromu (CVS) gelişebilir.
4 monitörlü sistemlerde göz kasları sürekli odak değiştirmek zorunda kalır; bu da baş ağrısı, göz yanması ve dikkat azalmasıyla sonuçlanır.

3. Zihinsel İş Yükü Riski

Alarm frekansı yüksek sistemlerde, operatörlerin “yanlış alarm yorgunluğu” yaşaması olasıdır.
Çoklu türbin gruplarından gelen veri bombardımanı, karar alma sürecini zorlaştırır.
Kritik kararların yüksek hızla alınması gerektiğinde zihinsel yük sınırı aşılır, bu da hata oranını artırır.

4. İş Organizasyonu ve Psikososyal Faktörler

Uzayan vardiyalar (12 saat ve üzeri), özellikle gece çalışmaları, bilişsel performansta azalma yaratır.
Düzensiz dinlenme periyotları, uyku hijyenini ve dikkat süresini olumsuz etkiler.
Yalnız çalışma, stres ve tükenmişlik hissini artırır. Özellikle hatalı alarm verileri nedeniyle sürekli teyakkuzda kalmak, zihinsel tükenmişliği hızlandırır.

Bu noktada ergonomi yalnızca sandalye, masa yüksekliği ya da monitör yerleşimi meselesi değildir. Bütünsel bir iş yeri mühendisliği sorunudur. Komuta kontrol merkezi, teknolojik olarak mükemmel bir bina olabilir; ama insan faktörü unutulursa, en zayıf halka haline dönüşür.

Aşağıda sizlere; Rüzgar Enerji Santrallerinde görev yapan komuta kontrol merkezi çalışanlarının maruz kaldığı ergonomik zorlukları ve iş yükü kaynaklı riskleri ortaya koymaya, örneklerle analiz etmeye ve çözüm önerileri sunmaya çalıştım. Her zamanki gibi görüşlerinizi ve katlılarınızı bu yazıya eklemek için sabırsızlıkla iletilerinizi bekliyorum.

Saygılarımla.

Dr.Mustafa KEBAT

Risk Analizi Matrisi Yapısı(5×5)

Risk Skoru	Açıklama	Renk Kodu
1–4	Düşük Risk	Yeşil
5–9	Orta Risk	Sarı
10–14	Yüksek Risk	Turuncu
15–25	Kabul Edilemez Risk	Kırmızı

Olasılık (1-5): 1 = Çok Düşük, 5 = Çok Yüksek

Şiddet (1-5): 1 = Çok Hafif, 5 = Ölümcül

Rüzgar Enerji Santrali Komuta Kontrol Merkezi – Ergonomi ve İş Yükü Temelli Riskler 5×5 Risk Analizi

Tehlike Başlığı	Olası Nedenler	Etkilenen Sistemler	Olası Sonuçlar	Mevcut/Önerilen Kontroller	Olasılık	Şiddet	Risk Skoru
Uzun süreli oturarak çalışma	Sürekli masa başında kalma	Kas-iskelet sistemi	Bel ve sırt ağrıları, dolaşım bozukluğu	Ayakta durma araları, ergonomik sandalye, hareket molaları	5	3	15
Ayarlanamayan monitör yüksekliği	Sabit ekran yerleşimi	Boyun kasları, omurga	Kas-iskelet zorlanmaları	Monitör kolları, ekran hizalama eğitimi	4	3	12
Yoğun ekran kullanımından kaynaklı göz yorgunluğu	Uzun süre ekrana bakma	Göz kasları	Göz kuruluğu, baş ağrısı	20-20-20 kuralı, göz egzersizleri, ekran filtreleri	4	2	8
Tekrarlayan klavye kullanımı	Sürekli yazı yazma	El bileği, parmaklar	Karpal tünel sendromu, kas zorlanması	Ergonomik klavye ve mouse, el bilek desteği	4	3	12
Masa boyunun kişiye uygun olmaması	Sabit ve standart masa boyu	Omuzlar, sırt, boyun	Kas iskelet zorlanmaları	Ayarlanabilir masa, sandalye yüksekliği ayarı	3	3	9
Yetersiz sırt desteği	Uygun sandalye eksikliği	Bel ve sırt bölgesi	Omurga eğriliği, ağrı	Bel destekli sandalye, postür eğitimi	4	3	12
El bileklerinde sıkışma hissi	Mouse/kas zorlaması	El bileği	Sinir sıkışması	Bilek destekleri, dinlenme araları	3	4	12
İş yükünün dengesiz dağılımı	Planlama eksikliği	Psikolojik durum, kas-iskelet sistemi	Tükenmişlik, aşırı yorgunluk	Görev rotasyonu, iş planlaması	5	4	20
Ekran yansımasından kaynaklı göz rahatsızlığı	Yetersiz perdeleme, ışık konumu	Gözler, baş	Göz yorgunluğu, baş ağrısı	Işık konumlandırma, perde, ekran açısı	3	2	6
Günde 8+ saat aralıksız masa başı kalma	Sürekli ekran işi	Tüm vücut, göz, kas-iskelet sistemi	Kronik yorgunluk, dikkat dağınıklığı	Egzersiz aralıkları, zaman yönetimi eğitimi	4	4	16
Sık tekrarlayan kısa süreli görev geçişleri	Görev yoğunluğu	Bilişsel yük, refleksler	Dikkat kaybı, stres	Görev rotasyonu planı, odak eğitimi	4	3	12
Donanımsal eksiklik nedeniyle elle veri girişi	Otomasyon yetersizliği	El kasları	Kas yorgunluğu, hata olasılığı	Otomasyon iyileştirmesi, yazılım desteği	3	4	12
Duruş bozukluklarına bağlı boyun ağrısı	Ergonomik olmayan düzen	Boyun kasları	Kronik ağrı, fıtık riski	Ekran konumu ayarı, duruş eğitimi	4	3	12
Ekran çözünürlüğü yetersizliği	Eski ekipman	Gözler	Göz zorlanması, yorgunluk	Yüksek çözünürlüklü ekran temini	3	2	6
Yetersiz ayak desteği	Sandalye uyumsuzluğu	Dolaşım sistemi, bacak kasları	Uyuşma, kan dolaşımı bozukluğu	Ayak desteği temini	3	3	9
İklimlendirme kaynaklı rahatsızlıklar	Yetersiz ısı-nem kontrolü	Solunum yolları, bağışıklık	Soğuk algınlığı, performans düşüşü	İklim kontrol sistemleri iyileştirmesi	3	3	9
Kablosuz ekipman eksikliği nedeniyle zorlanma	Kablolu düzen	El-kol hareketleri	Kullanım zorluğu, uzanma zorunluluğu	Kablosuz ekipman temini	2	2	4
Ofis sandalyesi sabit yüksekliğe sahip	Uyum eksikliği	Kalça, bel bölgesi	Kas zorlanması	Ayarlanabilir sandalye	4	2	8
Zemin uygunluğu nedeniyle ayakta çalışma zorluğu	Sert zemin, halı yokluğu	Ayak tabanı, bel	Ayakta durma isteksizliği, yorgunluk	Ergonomik zemin matları	2	2	4
Telefon/telsiz gibi cihazların sürekli kullanımı	Kulaklık eksikliği	Boyun, omuz, eller	Kas kasılması, sinir sıkışması	Kulaklık, hands-free cihazlar	3	3	9

Tehlike Başlığı	Olası Nedenler	Etkilenen Sistemler	Olası Sonuçlar	Mevcut/Önerilen Kontroller	Olasılık	Şiddet	Risk Skoru
Yetersiz dinlenme alanı	Altyapı eksikliği	Kas-iskelet sistemi, zihin	Yorgunluk, iş kazası riski	Dinlenme odalarının düzenlenmesi	3	4	12
Gürültülü ortam	Klima, telsiz, fan gürültüsü	Konsantrasyon, sinir sistemi	Dikkat dağınıklığı, baş ağrısı	Akustik iyileştirme, gürültü azaltıcı düzenlemeler	3	3	9
Hedef baskısı	Yönetim beklentisi	Psikolojik sistem	Tükenmişlik, hata yapma riski	Hedeflerin makul düzeyde belirlenmesi	4	4	16
Tek pozisyonda uzun süre kalma	İş tanımı gereği	Kas-iskelet sistemi	Kas spazmları, ağrı, hareket kısıtlılığı	Duruş değişim molaları	4	3	12
Bilgisayar ekranına eğilerek bakma	Ekran hizalamasızlığı	Boyun-sırt kasları	Disk kayması, ağrı	Ergonomik ekran pozisyonlandırma	3	3	9
Ofis içinde yürüyüş alanı eksikliği	Dar alan, masa yoğunluğu	Alt ekstremite kasları	Dolaşım bozukluğu, kas zayıflığı	Ofis düzenleme, boş alan yaratma	3	3	9
Sürekli ekran kontrolü	İş tanımının niteliği	Göz kasları, beyin	Odak kaybı, göz kuruluğu	Zaman yönetimi eğitimi, mikro molalar	4	2	8
Fiziksel aktivite eksikliği	Hareketsiz iş doğası	Tüm sistem	Obezite, kalp-damar sorunları	Fiziksel aktivite programları	4	5	20
Masa üstü dağınıklığı	Organizasyon eksikliği	Zihinsel yük, dikkat	Hatalı işlem, stres	Masa organizasyonu eğitimi, kutu sistemleri	3	2	6
Görevler arası geçiş süresinin kısa olması	Zaman baskısı	Bilişsel sistem	Performans düşüşü, hata	Zaman planlaması, görev önceliklendirme	3	3	9
Bilgi yoğunluğuna bağlı karar baskısı	Eş zamanlı veri trafiği	Psikolojik sistem	Kararsızlık, hata	Bilgi yönetim sistemleri, karar destek sistemleri	4	4	16
Bilinçsiz mouse kullanımı	El pozisyonu hatalı	Bilek, dirsek	Sinir sıkışması, kas yorgunluğu	Mouse ergonomi eğitimi, uygun yüzey	3	3	9
Düşük ışıklı alanlarda çalışma	Aydınlatma yetersizliği	Göz, sinir sistemi	Göz yorgunluğu, konsantrasyon kaybı	Aydınlatma artırımı, masa lambaları	3	2	6
Klavye eğimi ergonomik olmaması	Sabit klavye yüksekliği	El bileği, parmak kasları	Karpal tünel sendromu	Klavye yüksekliği ayarı, eğimli destekler	3	3	9
Monoton görevler	Rutinleşmiş görev yapısı	Zihinsel sistem	Dikkat dağınıklığı, uyaran azlığı	Görev çeşitlendirmesi, iş zenginleştirme	4	3	12
Görev tanımlarının belirsizliği	Yetersiz görev dağılımı	Tüm çalışanlar	Çatışma, iş yükü artışı	Görev tanımlarının netleştirilmesi	3	4	12
Sandalye tekerleklerinin takılma riski	Zemin pürüzlü, kablo yoğunluğu	Kalça, omurga	Düşme, bel yaralanması	Zemin düzenlemesi, kablo yönetimi	2	5	10
Kalitesiz yazı araçları kullanımı	Ucuz ofis malzemesi	El kasları, parmaklar	Zorlanma, performans düşüşü	Ergonomik yazım ekipmanları temini	2	2	4
Renk kontrast yetersizliği	Renk körlüğü göz ardı edilmesi	Göz, algı sistemi	Hatalı algı, hata	Renk kontrast rehberi uygulanması	3	2	6
Ekran çokluğu nedeniyle kafa hareketlerinde artış	3+ ekran kullanımı	Boyun, omuz kasları	Kas yorgunluğu, baş ağrısı	Ekran hizalaması, ideal ekran açısı belirleme	3	3	9

Tehlike Başlığı	Olası Nedenler	Etkilenen Sistemler	Olası Sonuçlar	Mevcut/Önerilen Kontroller	Olasılık	Şiddet	Risk Skoru
Yüksek beklenti baskısı	Yönetim baskısı, performans değerlendirme	Psikolojik sistem	Stres, tükenmişlik sendromu	Psikolojik destek mekanizmaları, gerçekçi hedefler	4	3	12
Geri bildirim eksikliği	Yönetim ile iletişim eksikliği	Motivasyon sistemi, bilişsel işlevler	Belirsizlik, görev tatminsizliği	Düzenli geri bildirim sistemleri	3	2	6
Aşırı dikkat gerektiren uzun süreli izleme görevleri	Sürekli ekran takibi	Gözler, dikkat sistemi	Göz kuruluğu, konsantrasyon düşüşü	Görev rotasyonu, mola planlaması	4	3	12
Uyumlu olmayan yazılım arayüzleri	Kullanıcı dostu olmayan yazılım	Bilişsel sistem, stres yönetimi	Hatalı işlem, mental yorgunluk	Kullanıcı dostu arayüz tasarımı	4	3	12
Aşırı raporlama yükü	Gereksiz ayrıntı zorunluluğu	Zihinsel kapasite, dikkat	Mental tükenme, hata riski	Raporlama süreçlerinin sadeleştirilmesi	4	3	12
Çok görevli çalışma baskısı	Çoklu iş yükü	Zihinsel işleme kapasitesi	Karar kalitesinde azalma, dikkat dağınıklığı	Görev önceliklendirme, planlama eğitimi	4	3	12
Ergonomik olmayan monitör ayarları	Ekran yüksekliği/mesafesi hatalı	Boyun, gözler	Kas zorlanması, göz bozulmaları	Ekran ayarlarının kişiye özel düzenlenmesi	4	3	12
Zamanla yarış gerektiren kritik karar alma	Ani durumlarda karar baskısı	Karar mekanizması, stres sistemi	Hatalı karar, stres artışı	Karar alma simülasyon eğitimleri	4	4	16
İş yükünün bireyler arası dengesiz dağılımı	Görev atama stratejilerinin yetersizliği	Psikososyal sistem, iş tatmini	Gerilim, verimsizlik	Görev dağılım analizleri ve düzenli toplantılar	3	3	9
Gözlük kullanan personel için yetersiz ekran uyumu	Ekran yansıması, yazı boyutu	Görsel sistem	Göz yorgunluğu, odak kaybı	Kişiye uygun ekran filtreleri ve yazı boyutu ayarı	3	2	6
Kapalı ortamda doğal ışık eksikliği	Penceresiz ve izolesiz ortam	D vitamini sentezi, ruh hali	Moral düşüklüğü, biyolojik ritim bozulması	Işık simülasyon sistemleri, gün ışığı aydınlatması	3	3	9
Oturarak geçirilen sürenin uzunluğu	Görev doğası	Dolaşım sistemi, kas-iskelet	Varis, bel ağrısı, postür bozukluğu	Ayakta çalışma istasyonları, esneme araları	4	3	12
Görevler arası hızlı geçiş baskısı	Çoklu sistem takibi	Zihinsel geçiş kapasitesi	Hata yapma, odak kaybı	Görev geçiş protokolleri	3	3	9
Yetersiz ergonomik farkındalık	Bilinç eksikliği	Tüm kas-iskelet sistemi	Uygunsuz oturma, kronik ağrılar	Farkındalık eğitimleri, görsel hatırlatıcılar	4	3	12
Dış uyaranlara maruziyet	Açık pencere, alarm sesleri	Dikkat ve bilişsel kontrol sistemi	Dikkat dağınıklığı, irritasyon	Gürültü kontrolü, dikkat destekli kulaklık sistemleri	3	3	9
Bilgisayar fare ergonomisinin yetersizliği	El boyutuna uygun olmayan donanım	El bileği, omuz, boyun	RSI (tekrarlayan zorlanma)	Ergonomik fare ve mousepad temini	3	3	9
Rutin olmayan görevlerin önceden bildirilmemesi	İletişim eksikliği	Hazırlık düzeyi, stres yönetimi	Zaman kaybı, panik durumu	Görev planlama bildirimi ve brief sistemleri	3	3	9
Kayıt sisteminde manuel veri giriş zorunluluğu	Otomasyon eksikliği	Dikkat ve zihinsel kapasite	Hata, verim kaybı	Otomatik veri toplama sistemleri	3	3	9
Bilgiye erişim zorlukları	Düzensiz arşivleme veya yazılım	Bilişsel süreçler	Zaman kaybı, hatalı işlem	Bilgi yönetim sistemi, kullanıcı eğitimleri	3	3	9
Ekip içi bilgi paylaşımının kısıtlı olması	Yetersiz toplantı, iletişim araçlarının azlığı	Takım dinamikleri, stres sistemi	Belirsizlik, görev çakışması	Günlük bilgilendirme toplantıları	3	3	9

Tehlike Başlığı	Olası Nedenler	Etkilenen Sistemler	Olası Sonuçlar	Mevcut/Önerilen Kontroller	Olasılık	Şiddet	Risk Skoru
Ekran arka plan parlaklık kontrastının yetersizliği	Standart dışı ekran ayarları	Görsel sistem	Göz yorgunluğu, baş ağrısı	Ekran parlaklık ve kontrast kalibrasyonu	3	2	6
Görev dışı çağrı ve müdahaleler	İdari personelin bilinçsiz müdahalesi	Odaklanma, iş akışı	İş bölünmesi, performans düşüşü	Görev esnası müdahale protokolü, bilgilendirme tabelaları	3	3	9
Donanım arızalarına hızlı erişim eksikliği	Teknik odalara erişim zorluğu	Müdahale süreci, stres yönetimi	Gecikme, iş yükü artışı	Teknik bölgelere kolay erişim planı	2	4	8
Sık tekrarlanan manuel işlemler	Otomasyon yetersizliği	Zihinsel kaynaklar, dikkat	Monotonluk, hata riski artışı	Süreç otomasyonu ve makrolar	3	3	9
Bilgi yüklemesi sonucu bilişsel aşırı yüklenme	Çoklu ekran, karmaşık veri sunumu	Hafıza, dikkat ve karar mekanizması	Karar hataları, bilişsel tükenme	Bilgi düzenleme ve görsel sadeleştirme	4	3	12
Ergonomik olmayan kulaklık kullanımı	Uzun süreli kullanım, yetersiz konfor	Kulak, boyun	Ağrı, duyusal rahatsızlık	Hafif ve ergonomik kulaklık temini	3	2	6
Ekranlar arası görüş alanı uyumsuzluğu	Monitör yerleşimi uygun değil	Boyun, omuz	Kas zorlanması, duruş bozukluğu	Doğru hizalanmış çoklu ekran düzeni	3	3	9
Kritik anlarda zaman baskısı	Anlık sistem uyarıları, anormal durumlar	Zihinsel karar mekanizması	Hatalı karar, panik	Simülasyon destekli zaman yönetimi eğitimi	4	4	16
Fiziksel aktivite eksikliği	Hareketsiz görev yapısı	Dolaşım, kas-iskelet sistemi	Kas erimesi, obezite riski	Kısa fiziksel aktivite molaları	4	3	12
Hatalı oturma düzeni	Koltuk ve masa uyumsuzluğu	Bel, sırt, boyun	Disk kayması, kronik ağrı	Kişiye özel ergonomik oturma sistemleri	4	4	16
Ekipman sıcaklığına bağlı konfor bozukluğu	Yetersiz havalandırma veya fan çıkışları	Termal konfor sistemi	Terleme, dikkat kaybı	Havalandırma iyileştirmesi, soğutucu sistem kontrolü	3	2	6
Baş destek sisteminin yetersizliği	Koltuk yapısal hatası	Boyun ve omurga	Baş ağrısı, sinir sıkışması	Ayarlanabilir baş destekli koltuklar	3	3	9
İkincil görevlerin asıl işe engel olması	Raporlama, telefon görüşmeleri	Dikkat, zaman yönetimi	Performans düşüşü, hata artışı	Görev ayrımı ve delegasyon protokolü	3	3	9
Soğuk ortamda uzun süreli kalış	Aşırı klima, cam yakınlığı	Kas-iskelet, ısıl konfor sistemi	Soğuk stresi, kas tutulması	Isı kontrolü, ısıtıcı destek sistemleri	3	3	9
Operasyon sırasında ani görev değişimi	Planlama eksikliği	Psikolojik hazırlık	Panik, hata riski	Ön bildirimli görev geçiş planı	3	3	9
Uzun süre aynı kas grubunun çalıştırılması	Statik oturuş, fare-klavye tekrarı	Kas-iskelet sistemi	RSI, kramp, kas ağrısı	Dinamik oturuş, esneme aralıkları	4	3	12
İklimlendirme sisteminin eşit dağılmaması	Merkezi sistem hatası	Termal denge	Bölgesel soğukluk/sıcaklık, konforsuzluk	İklim kontrol bölgesi ayrımı	3	2	6
Bilgisayarın elektrikli bileşenlerinden yayılan ısı	Yetersiz havalandırmalı masa yapısı	Termal konfor, dikkat sistemi	Rahatsızlık, dikkat dağınıklığı	Termal izolasyon, fan destekleri	3	2	6
Ergonomik uyumsuzluklara karşı öneri sisteminin olmaması	Bildirim kanalı eksikliği	Sürekli gelişim mekanizması	Sorunların kalıcılaşması	Geri bildirim sistemi kurulması	3	3	9
Duruş bozukluklarının dijital takibinin olmaması	Ergonomik analiz araçları eksikliği	Kas-iskelet sistemi	Erken postür bozuklukları	Kameralı analiz sistemleri, yapay zekâ destekli duruş takibi	3	4	12

Tehlike Başlığı	Olası Nedenler	Etkilenen Sistemler	Olası Sonuçlar	Mevcut/Önerilen Kontroller	Olasılık	Şiddet	Risk Skoru
Aydınlatma ile ekran yansıması çakışması	Işık açısı – ekran konumu uyumsuzluğu	Görsel konfor, odak	Göz kamaşması, odak kaybı	Ayarlanabilir ışık kaynağı, ekran konum kontrolü	3	3	9
Operatörün fizyolojik ölçümlerinin takip edilmemesi	Biyosensör eksikliği	Stres, yorgunluk tespiti	Yüksek stresli çalışma, performans düşüşü	Akıllı saat, kalp ritmi ve stres sensör entegrasyonu	3	4	12
Sırt desteğinin yanlış hizalanması	Sabit koltuk tasarımı	Omurga destek sistemi	Omurga eğriliği, ağrı	Ayarlanabilir sırt destekli ergonomik koltuklar	3	3	9
Sık vardiya değişimi nedeniyle uyku-uyanıklık ritim bozulması	Plansız personel rotasyonu	Sirkadiyen ritim, bilişsel sistem	Uyku bozuklukları, karar verme kalitesi azalması	Vardiya stabilizasyon protokolü	4	4	16
Esnek çalışma saatlerinin ergonomik planlamaya uyumsuzluğu	Belirsiz iş başlangıç ve bitiş zamanları	Psikolojik durum, stres seviyesi	Belirsizlik, anksiyete artışı	Çekirdek çalışma saatleri ile sınır çizilmesi	3	3	9
Operasyon sırasında müzik, gürültü gibi dikkat dağıtıcılar	Ortak alan ses yönetimi eksikliği	Konsantrasyon ve dikkat	Hatalı işlem, iş kazası	Kulaklıkla ses yalıtımı veya düşük desibelli alan kontrolü	3	3	9
Çoklu görevlerin aynı anda talep edilmesi	Sistem uyarı yoğunluğu	Bilişsel yük, karar mekanizması	Hata yapma olasılığı artışı	Görev öncelik sıralaması ve yük dengeleme yazılımı	4	4	16
Çalışma ortamında monotonluk	Rutinleşmiş görev döngüleri	Dikkat, motivasyon	İş doyumsuzluğu, dikkat eksikliği	Görev çeşitlendirme ve periyodik görev rotasyonu	3	3	9
Ayak desteği olmaması	Masa ve koltuk yükseklik uyumsuzluğu	Duruş ve bacak dolaşımı	Uyuşma, dolaşım bozukluğu	Ayarlanabilir ayak destekleri temini	3	2	6
İşe yeni başlayanlara ergonomi eğitimi verilmemesi	Oryantasyon eksikliği	Bilinç, doğru kullanım alışkanlıkları	Hatalı ekipman kullanımı, uzun vadeli riskler	Ergonomi eğitimi zorunlu hale getirilmesi	3	3	9
Operasyon süresince stres izleme yapılmaması	Fiziksel veya yazılımsal takip eksikliği	Psikofizyolojik durum	Kronik stres birikimi	Psikofizyolojik analiz yazılımları entegrasyonu	3	4	12
Hareketsizlik nedeniyle ayakta durma alanı eksikliği	Sabit masa düzeni	Dolaşım, kas sağlığı	Kas güçsüzlüğü, ödem oluşumu	Ayakta çalışmaya uygun bölge ayrılması	3	3	9
Ergonomik veri takip sistemlerinin olmaması	Ergonomik göstergelerin dijitalleştirilmemesi	Kurumsal karar mekanizmaları	Ergonomi iyileştirme süreçleri aksar	Ergonomi analiz ve raporlama yazılım sistemleri	3	4	12
Acil durum anında fiziksel hareket engelleri	Yetersiz kaçış alanı veya engelli yerleşim	Hızlı tahliye	Kazaya yol açabilecek gecikmeler	Operasyon alanı kaçış yollarının açık tutulması	2	5	10
Göz hizasında olmayan ekran konumu	Sabit masa boyutu ve ekran ayarı eksikliği	Boyun kasları, görme konforu	Kas spazmı, görsel yorgunluk	Yükseklik ayarlı monitör kolları	3	3	9
Duruş analizinin kişiselleştirilmemesi	Bireysel biyomekanik farkların göz ardı edilmesi	Kas-iskelet sistemi	Uzun süreli uyumsuzluk, kişisel rahatsızlık	Kişisel duruş analizi ve düzenleme programı	3	3	9
Geri bildirimlerin ergonomik düzenlemelere entegre edilmemesi	Kullanıcı şikayetlerinin değerlendirilmemesi	Sistem iyileştirme	Sorunların kronikleşmesi	Ergonomi geri bildirim entegrasyon süreci	3	3	9
Ayak bileklerinin açı pozisyonuna dikkat edilmemesi	Ayarlanamayan sandalye/zemin	Alt ekstremite postürü	Ayak uyuşması, kas kasılması	Ayak açısını destekleyen yumuşak eğimli destek platformu	2	3	6
Ergonomik veri farkındalığının düşük olması	Kurum kültüründe ergonomi bilincinin eksikliği	Tüm çalışan sistemleri	Uyumsuzluklar, şikayet artışı	Eğitim, seminer ve farkındalık çalışmaları	3	3	9
Uzun görev sonrası toparlanma süresi yetersizliği	Vardiya aralıklarının kısa tutulması	Psikolojik ve fizyolojik sistemler	Tükenmişlik sendromu	Görev sonrası yeterli dinlenme aralığı planlaması	4	4	16

Türbin Sessiz, İnsan Alarmda Olmasın

Rüzgar türbinleri, rüzgarın estikçe dönmeye devam edeceği mühendislik harikalarıdır. Ancak onları güvenli, verimli ve arızasız çalıştıran esas güç; saatlerce monitör başında sessizce görev yapan operatörlerin insan zekâsı ve dikkatidir. Bu kontrol merkezleri, enerji arzının sürdürülebilirliğini sağlamakla kalmaz, aynı zamanda ekonomik, çevresel ve sosyal riskleri de dengeleyen bir “gizli kumanda merkezi”dir. İşte bu yüzden, burada çalışan insanın konforu bir lüks değil, enerji güvenliğinin parçasıdır.

Bu çalışmada ortaya konulan ergonomi ve iş yükü kaynaklı riskler, kısa vadede yorgunluk, dikkat dağınıklığı, kas-iskelet rahatsızlıkları gibi etkilerle kendini gösterirken; uzun vadede daha ciddi iş kazalarına, sistem hatalarına ve çalışan tükenmişliğine neden olabilir. Unutulmamalıdır ki ergonomik uyumsuzluklar sadece bireyi değil, tüm enerji altyapısını etkileyebilir.

Bu kapsamda önerilen çözümler yalnızca fiziksel donanım iyileştirmeleriyle sınırlı kalmamalı; iş organizasyonu, dinlenme düzeni, alarm yönetimi ve insan-makine arayüz tasarımı gibi alanlara da yayılmalıdır. Günümüzde “akıllı enerji sistemleri” kadar, “insana duyarlı kontrol odaları” da tasarlanmak zorundadır.

Sonuç olarak:

Rüzgar santrali komuta kontrol merkezleri için ergonomi, yalnızca koltuk konforu değil; dikkat, karar hızı ve hata yönetimiyle doğrudan ilişkilidir.
İş yükü yönetimi, yalnızca çalışanı korumaz; enerji sürekliliği, sistem güvenliği ve ekonomik kayıpların önlenmesi açısından da kritik rol oynar.
Kontrol odalarında sessizce çalışan bir operatörün sırt ağrısı, ertesi gün tüm santralin üretimini etkileyebilir.

Bu analiz, enerji sektöründe insan faktörünü tekrar merkeze alma çağrısıdır. Teknolojinin ve makinelerin dili her ne kadar veriyle konuşsa da, o veriyi anlayan ve doğru zamanda karar veren hâlâ bir çift insan gözü ve zihnidir.

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review

Bilimsel Yazı Sevenler Devam Edebilirler

Rüzgar Türbinleri ve İnsan Sağlığı https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4063257/

Rüzgar sektöründe mesleki sağlık tehlikeleri ve riskleri https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352484721004303

RÜZGAR ENERJİ SANTRALLERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ UYGULAMALARI http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/319412

Yeşil İş Tehlikeleri https://www.osha.gov/green-jobs/wind-energy

RÜZGAR ENERJİ SANTRALİRİSK ANALİZİ VE DEĞERLENDİRMESİ https://9lib.net/document/nq7r85oy-ruezgar-enerji-santrali-ri-sk-anali-zi-ve-degerlendi-rmesi.html#google_vignette

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:
Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hekim tedavisinin ya da konsültasyonunun yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, ilaç tedavisine başlanması ya da mevcut tedavinin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla kişisel teşhis ya da tedavi yönteminin seçimi için değerlendirilmemelidir.

Ayrıca, sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir iş güvenliği uzmanının, ilgili mühendisin ya da teknik ekibin yetki ve kararlarının yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, çalışma sahanız içerisindeki tehlike – risk belirlemesi ya da mevcut işleyişin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla firmanızın işleyişine müdahil olma ya da sorumlularınızın vereceği kararların yerine tutması olarak değerlendirilmemelidir. Sitede kanun içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.

SCADA ve Komuta Kontrol Odaları İçin İnsan Merkezli Ergonomi Standardı – ISO 11064

Tetkik Editor — Sun, 13 Jul 2025 21:01:00 +0000

ISO 11064, SCADA ve komuta kontrol merkezleri gibi kritik operasyon ortamları için ergonomik tasarımı sistematik biçimde tanımlayan yedi bölümlük uluslararası bir standarttır:

ISO 11064‑1: Temel prensipler
ISO 11064‑2: Kontrol odası alan düzenlemesi
ISO 11064‑3: Odada yerleşim
ISO 11064‑4: Çalışma istasyonlarının boyut ve yerleşimi
ISO 11064‑5: Görüntüler ve kontroller
ISO 11064‑6: Çevresel gereklilikler (aydınlatma, gürültü, sıcaklık vb.)
ISO 11064‑7: Değerlendirme ilkeleri

ISO 11064, operatör merkezli bir yaklaşımı zorunlu kılar; kullanıcı katılımı, antropometrik uyum, hata toleransı, iş yükü analizi ve çok disiplinli tasarım süreçleriyle desteklenir .

Standart Kapsamı ve Teknik Detaylar

1. İnsan Merkezli Tasarım (ISO 11064‑1)

Kullanıcılarla doğrudan işbirliği içinde yapılan bir süreç önerir. Görev-analizi, risk değerlendirmesi ve kullanıcı senaryoları netleştirilerek tasarım ortaya konur .

2. Alan Düzeni (ISO 11064‑2 & ‑3)

Kontrol odaları işlevsel bölgelere ayrılır: bireysel istasyonlar, ortak görüntü alanları, destek ve dinlenme alanları. Görsel ve sesli dışpencere ile kişi operasyon alanları dengeye oturtulur .

3. Çalışma İstasyonları (ISO 11064‑4)

Antropometrik dağılımı %5‑95 gözeterek; ekran yüksekliği, klavye mesafesi, diz boşluğu, görsel koni gibi parametreler belirlenir. Yakından çalışma sendromlarını önlemek için görsel alan analizleri yapılır .

4. Görüntü ve Kontrol Düzeni (ISO 11064‑5)

Ekranlar; netlik, kontrast, renk kodi uyumu ile organize edilir. Kontroller, sık erişilen sistem özelliklerine yakın ve farklı kılavuzlarla işaretlenmiş olmalıdır .

5. Çevresel Gereklilikler (ISO 11064‑6)

Aydınlatma: 200–500 lux, UGI <19, CRI ≥80
Sıcaklık: Kış 20–24 °C; Yaz 23–26 °C; nem %30–70; PMV hedef 0, PPD <10%
Havalandırma: ≥29 m³/saat kişi başına; CO₂ ≤ 910 ppm
Gürültü: Arkaplan ≤35 dB, maksimum ≤45 dB, alarmlar ≥15 dB farkla duyulur olmalı
Titreşim: Kaynaklardan izole edilmeli
Estetik: Yansıma ve renk dengesi sağlanmalı, ufak desenli, nötr-tonlu malzemeler tercih edilmeli

6. Değerlendirme (ISO 11064‑7)

Kullanım sonrası operasyonel taksit, gözlem, anket, biyometri veya postür analizleriyle değerlendirme yapılmalı. İyileştirme süreçleri bu verilerle şekillenmelidir .

Yönetmelik/Kurumsal Mevzuat Bağlantısı

AB ülkelerinde ISO 11064, CE işareti taşıyan donanıma referans olarak yasal dayanak sağlar (Makine Direktifi, İş Sağlığı–Güvenliği Direktifleri).
Birleşik Krallık’ta HSE rehberleri tarafından en iyi uygulama olarak tavsiye edilir
ABD’de OSHA/ANSI/ISA standartlarıyla (örneğin API RP‑752, RP‑753) benzer insan faktörleri prensipleri benimsenir; ISO 11064, ayrıntılı ergonomik türdeşlik sağlar

Yaşanmış Bir Örnek: Chevron & Shell Şirketleri

Norveç’teki petrol arama kontrol merkezi tasarımı sırasında ISO 11064’ye uygun sanal prototipler üretildi.

Antropometrik veriyle %5–95 kullanıcı aralığı çalışıldı.
İş istasyonları otomatik değişken yükseklikli, ekranlar ayarlanabilir konsollarla hazırlandı.
Aydınlatma / gürültü testlerinde standartlar sağlanınca, operatör yorgunluğu hızla %30 azalırken, sistem müdahale doğruluğu ve tepki süresi %15 iyileşti.

ISO Bölümü	İçerik Özeti
ISO 11064‑1	İnsan merkezli tasarım, kullanıcı katılımı
ISO 11064‑2/3	Alan organizasyonu, işlevsel bölge tanımlaması
ISO 11064‑4	Antropometrik yerleşim, montaj yüksekliği
ISO 11064‑5	Görüntü, ekran ve kontrol tasarımı
ISO 11064‑6	Aydınlatma, sıcaklık, gürültü vb. çevresel parametreler
ISO 11064‑7	Değerlendirme, iyileştirme süreçleri

ISO 11064, kontrol merkezlerinde insan performansını artırmayı ve hata riskini azaltmayı hedefleyen kapsamlı bir ergonomi sistemi sunar. İyi tasarım yalnızca kişi konforu değil, operasyonel güvenlik, sistem dayanıklılığı ve maliyet optimizasyonu açısından da güçlü sonuçlar üretir. Şirketler bu standartla; insan gücünü veriyle, ortamla ve teknikle uyumlu hale getirir, “robotların içindeki insan”ı unutmaz.

Doğal Yaşayın

Doğal Beslenin

Aklınıza Mukayet Olun

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

Bilimsel Yazı Sevenler Devam Edebilirler

TS EN ISO 11064-1Temel prensipler https://intweb.tse.org.tr/Standard/Standard/Standard.aspx?081118051115108051104119110104055047105102120088111043113104073090070066056099122102086101113117

TS EN ISO 11064‑2: Kontrol odası alan düzenlemesi http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.standards.iteh.ai/samples/19043/77c46fe6053e43db9cb58fb32e634fe9/ISO-11064-2-2000.pdf

TS EN ISO 11064‑3: Odada yerleşim http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.standards.iteh.ai/samples/19044/1fd554765a994a14b250d6ec153cec73/ISO-11064-3-1999.pdf

TS EN ISO 11064‑4: Çalışma istasyonlarının boyut ve yerleşimi http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.standards.iteh.ai/samples/54419/df1b3f6114534de0a19f43598dba2e88/ISO-11064-4-2013.pdf

TS EN ISO 11064‑5: Görüntüler ve kontroller http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.standards.iteh.ai/samples/44691/4001f5cfc9db4fe9884ab6422341a781/ISO-11064-5-2008.pdf

TS EN ISO 11064‑6: Çevresel gereklilikler (aydınlatma, gürültü, sıcaklık vb.) http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.standards.iteh.ai/samples/39713/ac0731b823d446378c46c1c3e29e963d/ISO-11064-6-2005.pdf

TS EN ISO 11064‑7: Değerlendirme ilkeleri http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://cdn.standards.iteh.ai/samples/22470/3fd252578510480087147e303fa4c697/ISO-11064-7-2006.pdf

İnsan-Makine Etkileşimi https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/human-machine-interaction

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü