Neden Tehlikelidir?

1. Patlayıcı atmosfer oluşturur (ATEX Zone 0–1–2)
2. Yanıcı ve parlayıcıdır
3. Solunum yoluyla toksik etki yapabilir (ör. baş dönmesi, bilinç kaybı, solunum yetmezliği)
4. Statik elektriğe karşı hassastır
5. Elektrikli ekipmanlarla temas ettiğinde alevlenebilir

Görüldüğü Ortamlar

• Boya ve vernik üretim tesisleri
• Petrokimya tesisleri
• Mürekkep dolum atölyeleri
• Farmasötik çözücü hazırlama odaları
• Solvent bazlı temizlik işlemleri yapılan alanlar
• Kimyasal depolama tanklarının dolum–boşaltım alanları

Örnek:

38 °C ortam sıcaklığında toluen buharı, zemine yakın bir bölgede birikmeye başlar. Bu sırada, ex-proof olmayan bir el feneri kıvılcım çıkardığında, ortam aniden alev alabilir.

Solventlerin sistematik olarak yüksek sıcaklıkla bir arada bulunduğu ortamlarda genellikle aşağıdaki fiziksel özellikler mevcuttur:

İnsan davranışları, yüksek sıcaklıkta solvent buharı içeren ortamlarda sistem güvenliği üzerinde doğrudan veya dolaylı etkiler gösterir. Bu davranışlar beş temel başlık altında incelenebilir:

Prosedür İhlalleri (Procedural Deviations)

Kasıtsız Hatalar (Unintentional Errors)

• Eğitim yetersizliği nedeniyle proses koşullarının yanlış okunması
• Ex-proof olmayan ekipmanların yanlışlıkla kullanılması
• ESD (Electrostatic Discharge) uyarılarının fark edilmemesi

Davranışsal Atalet (Behavioral Inertia)

• “Şimdiye kadar bir şey olmadı” algısıyla risklerin hafife alınması
• Güvenlik prosedürlerinin zamanla ‘göz ardı’ edilmesi (drift into failure)
• “Kestirme yöntem” alışkanlığı (shortcut culture)

Dikkat Dağınıklığı ve Bilişsel Yük

• Yüksek sıcaklık nedeniyle dikkat kaybı ve refleks zayıflaması
• Çok vardiyalı sistemlerde uykusuzluk ve bilişsel performans düşüklüğü
• Giyilen KKD’nin (kişisel koruyucu donanım) ısı stresi yaratması

Organizasyonel Faktörler

• Eğitim programlarının yetersizliği veya tekrarsızlığı
• Güvensiz davranışlara karşı yetersiz denetim ve geribildirim
• Yönetim kaynaklı zaman baskısı (işin erken bitirilme zorunluluğu)

Sistem güvenliği sadece bireysel önlemlerle sağlanamaz. Özellikle solvent buharlarının etkili olduğu sıcak ortamlarda şu entegrasyonlar büyük önem taşır:

İnsan–Makine Etkileşimi

• Operatör panellerinin anlaşılır ve ergonomik tasarımı
• Otomatik sıcaklık ve buhar sensörlerinin davranış bazlı uyarı sistemlerine entegre edilmesi (alarm management)
• Operatör geri bildirim mekanizmaları (feedback loops)

Makine–Çevre Etkileşimi

• Otomatik havalandırma sistemleriyle solvent yoğunluğunun algılanması ve boşaltılması
• İyonlaştırıcı nozul sistemleriyle statik elektrik birikiminin önlenmesi

İnsan–Çevre Etkileşimi

• Yeterli aydınlatma, iklimlendirme, uyarı levhaları ve sinyalizasyon
• Termal stresin azaltılması için görev sürelerinin kısaltılması (mikro vardiya planlaması)
• Maruziyet limitlerinin tanımlanması ve düzenli kontrolü (TVL, OEL değerleri)

Eğitim ve Davranış Geliştirme

• İşe girişte ve periyodik olarak davranış odaklı eğitimler
• ATEX alan bilinci, patlama riskleri ve ex ekipman kullanımı
• Proses senaryosu üzerinden uygulamalı acil durum tatbikatları

Davranışsal Güvenlik Gözlemleri (BBS – Behavior Based Safety)

• Gözlemlerle çalışan davranışlarının analiz edilmesi
• Güvenli olmayan davranışların kök neden analiziyle ortadan kaldırılması
• Ödül-ceza sistemleri yerine geribildirim kültürü oluşturulması

İzleme ve Alarm Sistemleri

• VOC (volatile organic compound) dedektörleri ile sürekli ortam analizi
• SCADA sistemleri üzerinden davranış sapmalarına yönelik algoritmaların entegrasyonu (örneğin: izin alınmadan yapılan sıcak çalışma uyarısı)

Organizasyonel İyileştirmeler

• Hata yapan personelin cezalandırılmasından ziyade sistem iyileştirmelerine odaklanma
• Yönetici kademesinin davranışsal örnek teşkil etmesi
• İş yükü–personel sayısı oranının dengede tutulması

Örnek 1: Sıcak Yüzeye Dökülen Solvent

Bir boya üretim tesisinde, operatör sızdıran bir boruyu geçici olarak conta ile kapatmaya çalışırken sıcaklık 40°C’nin üzerine çıkmış ve dökülen solvent sıcak yüzeye temas etmiştir. Operatör, dökülen maddeyi temizlemek yerine alanı terk etmiş, havalandırma sisteminin otomatik çalışmaması sonucu patlama meydana gelmiştir. Sonuç: 2 ölü, 6 yaralı.

İnsan kaynaklı faktörler:

• Eğitim eksikliği
• Acil duruma hazırlıksızlık
• “Ben yaparım” kültürü

Örnek 2: Yanlış Etiketlenmiş Cihaz Kullanımı

Exproof etiketlemesi eksik olan bir el feneri Zone 1 alanda kullanılmış; cihaz içinden çıkan kıvılcım, ortamdaki solvent buharını tutuşturmuştur.

İnsan kaynaklı faktörler:

• Etiket kontrol prosedürlerinin atlanması
• İzin sisteminin yetersizliği
• Alan sınıflandırması konusunda farkındalık eksikliği

Yüksek sıcaklıkta solvent buharı içeren ortamlarda güvenlik yönetimi yalnızca teknik önlemlerle değil, insan davranışlarının doğru biçimde modellenmesi ve yönlendirilmesiyle mümkündür. Güvenli olmayan davranışların çoğu zaman sistematik nedenlerle ortaya çıktığı, bireysel hataların arkasında organizasyonel ve kültürel faktörlerin yattığı unutulmamalıdır.

Temel öneriler:

• “Sıfır insan hatası” hedefi yerine “hata gerçekleştiğinde sistem bunu tolere etmeli” prensibi benimsenmelidir.
• Her davranışsal sapma, bir sistem alarmı olarak değerlendirilmelidir.
• Sürekli izleme ve davranışsal geri bildirim süreçleri kültür haline getirilmelidir.

Sayın okuyucu,

Aşağıdaki linkten yazımızda yer alan konu hakkında sorularınızı ve görüşlerinizi, merak ettiğiniz ve yazılarımıza konu olmasını istediğiniz hususları iletebilirsiniz.

Bilginin paylaştıkça çoğalacağı düşüncesi ve sizlere daha iyi hizmet verme azmi ile her gün daha da iyiye ilerlemede bizlere yorumlarınız ve katkılarınız ile yardımcı olursanız çok seviniriz. https://g.page/r/CTHRtqI0z0gjEAE/review

Dr Mustafa KEBAT

Tetkik OSGB İş Sağlığı ve Eğitim Koordinatörü

Sınırlı Sorumluluk Beyanı:
Web sitemizin içeriği, ziyaretçiyi bilgilendirmeye yönelik hazırlanmıştır. Sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir hekim tedavisinin ya da konsültasyonunun yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, ilaç tedavisine başlanması ya da mevcut tedavinin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla kişisel teşhis ya da tedavi yönteminin seçimi için değerlendirilmemelidir.

Ayrıca, sitede yer alan bilgiler, hiçbir zaman bir iş güvenliği uzmanının, ilgili mühendisin ya da teknik ekibin yetki ve kararlarının yerini alamaz. Bu kaynaktan yola çıkarak, çalışma sahanız içerisindeki tehlike – risk belirlemesi ya da mevcut işleyişin değiştirilmesi kesinlikte tavsiye edilmez. Web sitemizin içeriği, asla firmanızın işleyişine müdahil olma ya da sorumlularınızın vereceği kararların yerine tutması olarak değerlendirilmemelidir. Sitede kanun içeriğine aykırı ilan ve reklam yapma kastı bulunmamaktadır.